حقوق شهروندی آمیختهای از وظایف و مسئولیتهای افراد در قبال یکدیگر، شهر و دولت است و شامل حقوق سیاسی، مدنی، اجتماعی، فرهنگی و جنسیتی و تکالیف مردم در برابر یکدیگر میشود. مسئولیت شهروندی همان خودآگاهی مردم از حقوق شهروندی و احساس نیاز همگانی برای اجرای این حقوق است. بیانیه گام دوم انقلاب مقام معظم رهبری نیز مالامال و سرشار از آموزههایی اصیل و جوهره حقوق شهروندی است. مقام معظم رهبری در بیانیه گام دوم انقلاب و حقوق شهروندی فرمودند: ثبات و امنیت، به اوج رسیدن مشارکت مردم، مسابقه خدمترسانی، تعالی بینش سیاسی، سنگین کردن کفه عدالت در تقسیم امکانات عمومی کشور، افزایش چشمگیر معنویت و اخلاق در فضای عمومی جامعه و بسیاری از آموزههای دیگر، همه از بسترهای مهم و یا عناصر و ارکان بیبدیل تحقق حقوق شهروندی است که با عملیاتی شدن آن، جوهر حقوق شهروندی بهصورت عملی برای مردم و جامعه مهیا شده و گامهای تعالی روزافزونتر برای مردم و کشور محقق میشود. هدف از این پژوهش، بررسی پژوهشهای صورتگرفته در خصوص آگاهی از حقوق شهروندی با استفاده از روش فراتحلیل با استناد به بیانیه مقام معظم رهبری در گام دوم انقلاب میباشد که ابتدا با استفاده از روش مرور نظاممند، مقالات مورد بررسی قرار گرفته است. بعد از مرور نظاممند، به بررسی اندازه اثر هر یک از متغیرها پرداخته شده است. جامعه آماری این بررسی، کلیه مقالات با موضوع آگاهی از حقوق شهروندی در ایران است.
شهروندی از مهمترین ایدههای اجتماعی است که به منظور کمک به شناخت بهتر جامعه، روابط درونی آن و هدایت کنشها و رفتارها پدید آمده است. شهروندی اصلی است که بر روابط دولت و اعضای جامعه نظارت میکند؛ یعنی از یکسو به امتیازات دولت و حقوق افراد و از دیگر سو به مناسبات و فرایندهای تاریخی مربوط میشود. شهروندی پیوندهای میان فرد و جامعه را در قالب حقوق، تعهدات و مسئولیتها منعکس میسازد و چارچوبی برای تعامل افراد، گروهها و نهادها ارائه میکند. بنابراین، کارکرد اصلی شهروندی اداره جامعه مطابق با اصول رعایت حقوق دیگران و تعهد به انجام امور در جهت حفظ نهادهای مشترکی است که این حقوق را برقرار و پایدار نگه میدارند.
شهروندی وضعیتی است که به افراد عضو جامعهای ملی اعطا میشود و حقوق شهروندی، حقوقی است که از آن ناشی میشود و مشارکت در این دارایی عمومی را آسان میکند. به عبارت دیگر، مفهوم جغرافیایی شهروندی که اکنون معیاری متداول شده است، مزایا و مسئولیتهایی خاص را به عنوان «شهروندی» برای کسانی که در سرزمینی متولد شده باشند یا بهطور دائم در آن زندگی کنند و یا براساس سایر قوانین به تابعیت کشور درآیند، به رسمیت میشناسد. شهروندی هویت جدیدی به فرد میبخشد که خارج از هویت فردی، خاندانی، قومی، خونی، تباری و شغلی است. بنابراین، شهروندی به وضع رابطه میان شخص و جامعهای سیاسی به نام دولت-کشور گفته میشود که براساس آن، اولی ملزم به وفاداری و دومی موظف به حمایت است.
از طرفی، حقوق شهروندی در تعریف خود ناظر بر حقوق فردی و رابطه فرد با دولت و دیگر شهروندان است. مسئولیت شهروندی همان خودآگاهی مردم از حقوق شهروندی و احساس نیاز همگانی برای اجرای این حقوق است. بدین معنا که افراد تا نسبت به حقوق شهروندی خودآگاهی نداشته باشند، از وظایف خود آگاه نخواهند شد و به آن عمل نخواهند کرد. بنابراین، شهروندان باید حقوق یکدیگر را بشناسند و آنها را محترم شمارند. آگاهی از حقوق شهروندی به فرد اجازه دخالت آگاهانه در سرنوشت خود را میدهد و منجر به احقاق حقوق خود و زندگی بهتر برای فرد و دیگر اعضای جامعه میشود. بنابراین، میزان آگاهی از حقوق و تعهداتشان و شیوههای فعال شدن آن فرد در جامعه، در میزان تحقق شهروندی و ارتقای آن نقش مؤثری دارد.
نتیجهگیری
در عصر حاضر، شناسایی مؤلفههای شهروندی، تعریف فرهنگ شهروندی، چگونگی انتقال این مفاهیم به افراد جامعه و اعمال این ویژگیها و خصوصیات در زندگی اجتماعی یکی از مهمترین نگرانیها در هر جامعهای است، زیرا رفاه و امنیت هر جامعهای در گرو مشارکت و همکاری شهروندان آن است. اما مردم زمانی مشارکت خواهند کرد که هر یک به عنوان یک شهروند، یعنی افرادی آزاد و صاحب حق و قدرت و حوزه عمل، شناسایی شوند و سپس به تکالیف خود، یعنی رعایت قانون و ضوابط و مقررات، به اختیار تن در دهند و در چارچوب حقوق خود مشارکت ورزند. این مهم مستلزم آگاهی و شناخت کافی شهروندان از عناصر اصلی فرهنگ شهروندی و شهرنشینی و بهویژه حقوق و تکالیف شهروندی است. با توجه به اهمیت آگاهی از حقوق شهروندی، در چند دهه گذشته در ایران تحقیقات زیادی در این زمینه انجام شده است. فراوانی و تنوع تحقیقات انجامشده و نتایج متناقض حاصل از آنها و نداشتن یافته واحد از یکسو، ممکن است این تصور را ایجاد نماید که انجام این تحقیقات بیهوده است و موجب اتلاف هزینه هنگفتی میگردد و از سوی دیگر جامعه علمی و سیاستگذاران را دچار ابهام میسازد. لذا تحقیق حاضر با استفاده از رویکرد ترکیبی به تحقیقات حوزه حقوق شهروندی، درصدد بررسی عوامل مؤثر بر آگاهی از حقوق شهروندی در تحقیقات مرورشده در این حوزه میباشد.
به قلم: بهرام پورصابری
پیام آذربایجان