در مراسمی که در سینما ۲۹ بهمن تبریز ترتیب یافته بود، دکتر ابراهیم اقبال، استاد شعر و ادب دانشگاه تبریز، از تلاشهای شبانهروزی استاد منصور دانشور در تألیف، تصنیف، آموزش و تربیت هنرآموزان موسیقی در تبریز قدردانی کرد و گفت: مسئولیتپذیری و عشق ارائه تألیفات و اندوختههای ارزشمند هنری به نسل نوجوان، ابداع برخی سازهای موسیقایی با الهام از مکتب موسیقایی ادوار گذشته و همچنین اجرای کنسرتها در داخل و خارج کشور، استاد منصور دانشور را چهرهای ماندگار در هنر این مرز و بوم ساخته است و اهالی فرهنگ و هنر قدردان خدمات این فرزند نازنین و هنرمند تبریز هستند.
در این مراسم که استاد عباس عابدینزاده، پیشکسوت موسیقی، و استاد حسن کرمانی، استاد رضا زاد، استاد انجمن، استاد بهمن پورباقری، استاد رضا محمودی، استاد جواد کریمنژاد، موسیقیدان و ادیب و مدیر انتشارات ریتم، دکتر محمد فرجپور باسمنجی از خانه توسعه آذربایجان نیز حضور داشتند، اجرای هنرجویان در رشتههای سنتور و پیانو که همگی از دانشآموختگان مکتب استاد دانشور و آموزشگاه موسیقی بتهوون تبریز بودند، موجب تشویق اهل هنر و حاضران شد.
هنرجویان نوجوان و جویای نام آقایان امیررضا نجاتی، علی کریمی، نیما مهربانی، آیهان محمودی، آیهان رفیعی و خانمها یاسمین آویشن، زهرا هاشمی، آیسان عبدالهیان، مهلا نجاتی و رها زارعی با ابتکار و نوآوری به نوازندگی پیانو و سنتور پرداختند و در پایان این مراسم، رونمایی ۲ جلد کتاب تألیفی و تصنیفی استاد منصور دانشور انجام شد.
کتاب «اووح اووج خاطره» حاصل تجربهی نیمقرن و نگاه مستقل یک آهنگساز، آوازخوان، نوازنده و هنرمند صاحبسبک است؛ تجربهای که نهفقط در عرصهی موسیقی، بلکه در تمام لایههای زیباشناسی، اندیشهی هنری و پیوند با سنتهای فرهنگی آذربایجان و ایران تنیده شده است. این مجموعه نهفقط گردآوریای از قطعات آوازی، بلکه بازتابی از خاطرات، درونیات و گفتوگوی ذهن آهنگساز با فرهنگ و زبان موسیقی است؛ مردِ مردِ خاطره که صدای گذشته، حال و آیندهی زیسته را به زبان موسیقی بازگو میکند.
قطعات این کتاب برای پیانو، آواز و شعر تنظیم شدهاند و بهلحاظ ساختار، نوعی «رسیتال پیانو و آواز» را شکل میدهند. در آن، پیانو و آواز دو نقش مستقل و همعرض دارند. در اینجا آوازخوان نهتنها راوی شعر، بلکه شخصیت مرکزی درام موسیقایی است؛ صدایی که با اتکا بر آواز، احساس و بیان، تجربهی زیستی انسان معاصر را روایت میکند. پیانو نیز نه صرفاً بهعنوان همراهیکنندهی منفعل، بلکه بهمنزلهی بازیگری در گفتوگوی موسیقایی، در شکلدادن به فضا، ریتم، حرکت و حس نقشآفرینی میکند. این رابطهی متقابل میان شعر، صدا و ساز، یکی از ویژگیهای بنیادین این مجموعه است که آن را از قالبهای معمول ترانه یا تصنیف فراتر میبرد و به تجربهای آواز–دراماتیک بدل میسازد.
در این آثار، ترکیب ساختارهای ملودیک و هارمونیک برگرفته از موسیقی کلاسیک غرب با مدها و گامهای موسیقی سنتی ایرانی و آذربایجانی، زبانی موسیقایی پدید آورده است که همزمان هم شخصی و نوآورانه است و هم ریشهدار و بومی. در آکومپانیمانهای این قطعات، پیانو گاه از شیوههای هارمونی کلاسیک تبعیت میکند و گاه بهسبکی آزاد و خلاق، در تعامل با ریتمهای بومی و ملودیهای مقاممحور، فضایی تازه میآفریند. بهرهگیری از ریتمهای رقصهای محلی آذربایجانی، چه در فرم و چه در حس، به قطعات نوعی حرکت و حیات میبخشد که حاصل آن، نهتنها از زمین، بلکه از فرازهای ذهنی و روحی نیز الهام میگیرد.
از منظر شکل و معنا، این آثار را میتوان فرمهایی آزاد یا نزدیک به کانتاتا دانست؛ نه تصنیفهایی که صرفاً بر اساس شعر در خدمت ملودی باشند، بلکه آثاری که در آنها شعر در خدمت بیان احساسیِ دراماتیک قرار میگیرد و موسیقی به آن جان و شکل میبخشد. در این مجموعه، همانگونه که رابطهی میان کلام و موسیقی وجود دارد، تفاوتی اساسی نیز دیده میشود: در ترانه، آهنگساز از دل یک فکر موسیقایی مستقل، مسیر شکلگیری شعر را هدایت میکند؛ در حالیکه در تصنیف، نقطهی آغاز، ایدهی شعری است و موسیقی در پاسخ به آن پدید میآید. این تفاوت بنیادین، در آثار این مجموعه نیز بازتاب یافته است؛ جایی که برخی قطعات با محوریت شعر آغاز شدهاند و برخی دیگر از دل تمهای مستقل، به شعر رسیدهاند.
نگاه آهنگساز در این کتاب، نگاهی پژوهشگرانه و خلاق است؛ نگاهی که هم به میراث موسیقایی سرزمین خود وفادار است و هم در پی گشودن مرزهای تازه برای بیان فردی. از این منظر، کتاب «اووح اووج خاطره» تنها مجموعهای از قطعات آوازی نیست، بلکه مانیفستی موسیقایی، هنری و فرهنگی (اعلان اندیشه) که از دل یک زندگی موسیقایی پرفراز و نشیب سر برآورده و اکنون در قالب اثری مکتوب، آمادهی شنیده شدن، نواخته شدن و بهیادماندنی شدن است.
در فرایند شکلگیری و آفرینش این مجموعه، استاد منصور دانشور تنها به تجربهی نیمقرن فعالیت هنری خود تکیه نکرد، بلکه با گشادهدلی و روح جمعگرای خویش، از همراهی صمیمانه و خلاقانهی جمعی از یاران، شاعران، هنرمندان و شاگردان برجستهاش بهره برد؛ هر یک با نگاهی منحصربهفرد و ذوقی اصیل، نقشی مؤثر در ژرفابخشی و اعتلای این اثر ایفا کردند.
یاد استاد محمد رنجی، شاعر اندیشمند و فرهیخته، که در سرایش برخی از ترانههای این مجموعه حضور مؤثری داشت، با احترام و مهر گرامی داشته میشود. همچنین نام استاد انجمن، از بزرگان ادب و اندیشه، که با نکتهسنجی و راهنماییهای روشنگرانهی خویش در روند هدایت هنری پروژه حضوری مؤثر داشتند، با قدرشناسی در اینجا ثبت میگردد.
از بهمن پورباقری، شاعر نکتهپرداز و یار دیرین، که با نگاه لطیف خود به لایههای معنایی اشعار عمقی افزوده است، نیز باید با امتنان یاد کرد. همچنین فرزاد رحیق، از نزدیکترین همراهان هنری این اثر، با حساسیت و درک والای موسیقاییاش در پیوند و همآوایی شعر و ملودی نقشی کلیدی ایفا نمود است.
در این میان، حضور پررنگ و تعهدآمیز دو تن از شاگردان ممتاز استاد، علی کریمی و امیررضا نجاتی، نیز شایان ذکر است؛ آنانی که با دقت و پشتکار درخشان در فرایند نتنگاری، اجرا و ضبط نهایی آثار، شور هنری و حس مسئولیتی کمنظیر از خود نشان دادند.
کتاب «آتا و آنام» نیز حاصل بیش از چهار دهه تلاش پیوسته و پژوهش هنری استاد منصور دانشور در زمینه موسیقی ایران و آذربایجان است؛ هنرمندی که بهعنوان موسیقیدان، آهنگساز، تنظیمکننده، نوازنده سنتور، پیانو و آواز، پژوهشگر، نویسنده، شاعر، ترانهسرا، رقصنگار، سازنده ساز، پداگوژیست، مدیر هنری مؤسسه فرهنگیهنری عصر نوین و آموزشگاه موسیقی بتهوون، معمار چوب، بنیانگذار مکتب هنر و موسیقی دانشور و خالق اپراهای بزرگ بر پایه متون کلاسیک و فولکلور ایرانی و آذربایجانی شناخته میشود.
این اثر با هدف احیا، بازآفرینی و انتقال فرهنگ موسیقایی آذربایجان در قالبی آموزشی، علمی و هویتی پدید آمده است. استاد دانشور با درک ژرف از کمبود منابع تخصصی در حوزه تصنیفسازی و آهنگسازی برای سنتور و سایر سازها در موسیقی آذربایجانی ایران، کوشیده است تا مجموعهای از قطعات تازه و بدیع را در قالب ترانههای اصیل، با بهرهگیری از مدها، دستگاهها و شیوههای اجرایی کلاسیک، سنتی و معاصر آن، خلق کند.
قطعات این مجموعه بهگونهای طراحی شدهاند که نهتنها برای نوازندگان سنتور و آوازخوانان قابل اجرا باشند، بلکه سایر نوازندگان و علاقهمندان نیز بتوانند از آنها بهرهمند شوند. هر قطعه از نظر فنی، ساختاری ملودیک و هارمونیک و همچنین ریتمیک بهدقت طراحی شده است؛ و نکات مهم مربوط به کوک، گام، مقام و موقعیت خرکها در سنتور، بههمراه آلتره عرضی درجات گامها در دستگاههای مختلف، در ضمیمه ذکر شده تا اجرای دقیق و علمی آثار برای هنرجویان و نوازندگان ممکن باشد.
دو قطعه اصلی این مجموعه با نامهای «آتا» و «آنام»، نمایانگر مفاهیم بنیادین فرهنگی و احساسی در ذهن آهنگساز هستند. «آتا» (پدر) اشارهای نمادین به وطن ایران دارد، بهعنوان سرزمینی سترگ و مظهر ایستادگی و قدرت؛ و «آنام» (مادر) اشارهای احساسی و هویتی به آذربایجان و تبریز دارد، بهعنوان زادگاه آهنگساز و مرکز فرهنگی شکلگیری ریشههای هنری او.
اشعار این مجموعه ترکیبی است از زبان ترکی آذربایجانی، با بهرهگیری از قالبهای عروضی و هجایی، که با ظرافتی شاعرانه با موسیقی پیوند خوردهاند. کتاب «آتا و آنام» از منظر محتوایی و فنی، میتواند هم در سطوح آموزشی مورد استفاده قرار گیرد و هم برای اجراهای صحنهای توسط خوانندگان و گروههای موسیقی محلی و دانشگاهی مناسب باشد. شایان ذکر است فایل صوتی هر دو اثر، با همراهی استاد رضا محمودی، نوازنده تنبک، و علی کریمی، نوازنده پیانو، و امیررضا نجاتی، نوازنده سنتور، ضبط و بهزودی به ضمیمه کتاب از پلتفرمهای معتبر ایرانی و خارجی پخش خواهد شد.
به قلم: آیسل فرجپور باسمنجی