شش نقطه، یک زبان؛ روایت بریل

۱۵ دی‌ماه، مصادف با ۴ ژانویه، به مناسبت زادروز لویی بریل، مخترع خط ویژه نابینایان، روز جهانی بریل نام‌گذاری شده است؛ روزی برای یادآوری یک اختراع ساده در ظاهر، اما انقلابی در معنا. خط بریل فقط یک سیستم نوشتاری نیست؛ پلی است میان جهان خاموشِ دیداری و دنیای دانایی، آموزش و استقلال.

حدود ۱۵۰ سال پیش، این تصور که نابینایان بتوانند همانند دیگران بخوانند و بنویسند، بیشتر به رویا شباهت داشت. اما لویی بریل، که خود در کودکی بینایی‌اش را از دست داده بود، با ابتکاری خلاقانه نشان داد که محدودیت‌های جسمی الزاماً مرزهای دانایی نیستند. ابداع خط بریل، نه‌تنها امکان خواندن و نوشتن را برای نابینایان فراهم کرد، بلکه راه را برای تحصیل، اشتغال و مشارکت اجتماعی آنان هموار ساخت؛ دستاوردی که کیفیت زندگی و میل به زیستن را در بسیاری از افراد دگرگون کرد.

با وجود آن‌که یادگیری الفبای بریل در ظاهر ساده است، انتقال حس دیداری به حس لامسه برای همه نابینایان آسان نیست. با این حال، متخصصان همچنان خط بریل را مؤثرترین و انسانی‌ترین ابزار برای پاسخ به نیازهای خواندن و نوشتن نابینایان می‌دانند؛ ابزاری که استقلال فردی را تقویت می‌کند و وابستگی را کاهش می‌دهد.

جالب آن‌که پیش از بریل نیز تلاش‌هایی برای استفاده از نوشته‌های برجسته وجود داشت. نخستین نمونه‌های این ایده در قرن چهاردهم میلادی در ایران دیده می‌شود و چند قرن بعد، والنتین هوی در فرانسه نخستین مدرسه نابینایان را بنیان گذاشت. اما این روش‌ها ناقص بودند؛ نابینایان می‌توانستند بخوانند، اما نمی‌توانستند بنویسند. نوآوری لویی بریل، این چرخه ناتمام را کامل کرد.

لویی بریل در چهارم ژانویه ۱۸۰۹ در فرانسه متولد شد و در سه‌سالگی بر اثر حادثه‌ای نابینا شد. با وجود این، تحصیل را رها نکرد، موسیقی آموخت و در نوجوانی با الهام از یک سیستم ارتباطی نظامی، پایه‌های زبان شش‌نقطه‌ای خود را بنا نهاد. او در شانزده‌سالگی موفق به تکمیل این سیستم شد، اما در ۴۳ سالگی، پیش از آن‌که شاهد پذیرش جهانی اختراعش باشد، بر اثر بیماری سل درگذشت.

پس از مرگ او، تلاش نابینایان و حامیانشان باعث شد اهمیت این اختراع به رسمیت شناخته شود. سرانجام، دهه‌ها بعد، خدمات لویی بریل در فرانسه به طور رسمی مورد تقدیر قرار گرفت و پیکرش در پانتئون، آرامگاه قهرمانان ملی فرانسه، به خاک سپرده شد.

خط بریل که هر سلول آن از شش نقطه برجسته تشکیل می‌شود، امروز امکان نوشتن حروف، اعداد، نشانه‌های ریاضی و علائم نگارشی را فراهم می‌کند و در سراسر جهان به‌عنوان زبان نوشتاری نابینایان شناخته می‌شود. اما فراتر از ساختار فنی، بریل یادآور یک پیام انسانی است:

دانایی، زمانی معنا پیدا می‌کند که برای همه قابل دسترس باشد؛ حتی اگر مسیر آن، از نوک انگشتان بگذرد.