جامعهشناسی نگاه متفاوتی به فال دارد؛ فال پدیدهای اجتماعی است که ارتباطی تنگاتنگ با ساختارهای اجتماعی، مدرنیته، اضطراب مدرن و سرمایه نمادین برقرار میکند. در این رویکرد، فال نه صرفاً یک باور فردی یا خرافی، بلکه کنشی اجتماعی است که در بستر روابط قدرت، معنا و نظم اجتماعی قابل فهم میشود.
فال و جادو پیشسابقه دین محسوب میشوند؛ اما با رواج عقلانیت ابزاری و گسترش ساختارهای مدرن، تقدم مذهب و علم بر جادو افزایش یافت. بر این اساس، فال در جامعه مدرن باید به لحاظ نظری جای خود را به عقلانیت علمی بدهد. با این حال، واقعیت اجتماعی نشان داده است که فال نهتنها از میان نرفته، بلکه به اشکال جدید و گاه پیچیدهتری بازتولید شده است. پرسش اساسی جامعهشناسی دقیقاً از همینجا آغاز میشود: چرا فال همچنان زنده است؟
پاسخ در این نکته نهفته است که فال، افزون بر پیشبینی آینده، کارکردهای اجتماعی مهمی ایفا میکند. فال معنا تولید میکند، امید میآفریند، به تجربههای زیسته نظم میبخشد و نوعی سرمایه نمادین و روانی در اختیار افراد قرار میدهد. در شرایطی که ساختارهای مدرن با سرعت تغییر، پیچیدگی روابط و گسترش عدم قطعیت همراه هستند، نیاز به معنا و تفسیر جهان نهتنها کاهش نیافته، بلکه تشدید شده است. بهویژه در وضعیتی که مدرنیته بحران هویتی و نامعلومی آینده را تقویت کرده، افراد به ابزارهایی روی میآورند که بتواند اضطراب وجودی آنها را کاهش دهد و نوعی امنیت روانی یا معرفتی فراهم کند. مدرنیته متأخر با ریسک، بیثباتی و ناپایداری هویت همراه است و افراد برای حفظ امنیت هستیشناختی به سازوکارهایی فراتر از عقلانیت صرف متوسل میشوند. در این چارچوب، فال میتواند پاسخی اجتماعی به نیاز به امنیت، پیشبینیپذیری و انسجام معنایی باشد.
از سوی دیگر، فال میتواند منبعی از نمادها و ارزشهای فرهنگی تلقی شود. فالگیر، بر اساس شهرت، تخصص (واقعی یا ادعایی) یا شبکه روابط اجتماعی خود، اعتبار کسب میکند و این اعتبار در قالب سرمایه نمادین در تعاملات اجتماعی قابل تبدیل است. به این معنا، فال نهتنها عرصهای برای تولید معنا، بلکه میدانی برای بازتولید نابرابریهای نمادین، رقابت بر سر اعتبار و تثبیت جایگاه اجتماعی نیز محسوب میشود.
در مجموع، جامعهشناسی فال را پدیدهای میداند که در پیوندی پیچیده با مدرنیته، اضطراب، معنا، قدرت و سرمایه نمادین شکل میگیرد و فهم آن، بدون توجه به این زمینههای اجتماعی، ناقص خواهد بود.
به قلم: پروین بابایی