در ادوار گذشته، آذربابجان و کهنشهر تبریز شاهد زیست مسالمتآمیز اقلیتهای دینی بوده و ارامنه و مسیحیان در توسعه علم، صنعت، معماری و هنر نقش کلیدی داشتهاند. مثلاً اولین سینمای ایران به نام «سولی» به معنای خورشید را ارامنه هنرمند در محله موسوم به پاساژ تبریز با ۱۱۰ صندلی راهاندازی کردند، یا اولین بانک خصوصی ایران به نام «بوداغیان» را در بازار تبریز شکل دادهاند که ۲۵ کارمند داشت و در شهرهای بزرگ کشور و شهرهای مهم تجاری قفقاز، روسیه و عثمانی شعبانی داشت.
یا ۱۳۵ سال پیش، فرزندان تومانیان اولین خط کشتیرانی ایران در خزر را راهاندازی کردند و به انتقال نفت شمال دریای خزر و صادرات خشکبار، حبوبات و فرش بازار تبریز به روسیه و اروپا مبادرت کردند و ساختمانهای تومانیان در باکو، مرکز جمهوری آذربایجان، هنوز هم پابرجاست و نام نوادگان آنها هنوز هم در بازار طلای لندن و بورسهای اروپایی دیده میشود.
در سال ۱۶۶۰ میلادی، شامیریان از ارامنه پرکار جلفا، به نمایندگی از بازرگانان ایران، مجوز صادرات کالاهای ایرانی را از تزار روس گرفت. همینطور کارخانجات تولید آرد، چرم، صندلیسازی، صابون و سیگارسازی را ارامنه تجارتپیشه تبریزی بین سالهای ۱۹۰۰ تا ۱۹۴۰ در تبریز راهاندازی کردند و در تبدیل تبریز به بزرگترین مرکز تجاری و صنعتی ایران در قرن گذشته سنگ تمام گذاشتند.
و یا «وارتان گریگوریان» از ارامنه آگاه تبریز به ریاست کتابخانه بزرگ نیویورک رسید و رئیس بنیاد کارنگی شد. و آلنوش طریان، دختر باهوش ارمنی تبریز، اولین بانوی اخترفیزیک ایران شد.
بخشی از تهران مدرن نیز مدیون معماران ارمنیتبار تبریزی است. برخی از بهترین بناهای تهران، بهخصوص در مرکز پایتخت، که هنوز دیدنیترین بخش تهران است، وامدار ایرانیان مسیحی (ارمنی) است؛ ارمنیانی که بیشتر از تبریز به تهران کوچیده بودند و در تبریز آبدیده شده بودند. از پی شور و شوقی که برای ساخت تهرانی با بناهای مدرن ایجاد شده بود، ارامنه نیز وارد میدان کار شده بودند.
در این ناحیه، به غیر از میدان حسنآباد که با آن معماری دلپذیر هنوز از شکیلترین میدانهای شهر تهران است، چند عمارت زیبای دیگر نیز وجود دارد که ارامنه تبریز ساختهاند که عبارتاند از ساختمانهای زیبای پست، کاخ دادگستری، کاخ گلستان، بنای وزارت خارجه، بانک سپه، بانک ملی شعبه مرکز، باشگاه افسران، موزه ایران باستان، کاخ مرمر و چندین عمارت دیگر.
همه این عمارتها، به استثنای کاخ گلستان (از کارهای دوره قاجاریه) و موزه ایران باستان که طراح آن آندره گدار بوده است، کار ایرانیان ارمنیتبار تبریزی است. اگر این مجموعه را از وسط شهر تهران برداریم، واقعاً تهران هویت معماری نخواهد داشت.
بخشی از شکوه و آبادانی اصفهان نیز ریشه در کار و تلاش ترکان صفوی و ارامنه تبریز و جلفاست. شاه عباس اول، در ۴۳۰ سال پیش، دهها هزار نفر از ارامنه آذربایجان که اکثر وضعیت اقتصادی مناسبی داشتند و صاحب حرف، هنر و صنعت بودند، به اصفهان کوچاند و شکلگیری محلات تبریزی و ارامنه و نقش ارامنه در رونق بازار و تجارت پایتخت سوم صفویان پس از تبریز و قزوین بر کسی پوشیده نیست.
و در تاریخ معاصر ایران، زوایای مختلف نقش ارامنه در ساخت تبریز، اصفهان و تهران کاملاً مستند و برجسته است؛ چه زنان و مردان پرتلاش و زحمتکش ارمنیتبار شهر ما در ساختن ایران و تبریز نقشهای مهم و حیاتی ایفا کردهاند که قابل ارجگذاری است و نسل آینده ما به این کارهای سترگ به دیده تحسین خواهند نگریست.
و وجود بزرگترین کلیسای ایران در تبریز به نام «عذرای توانا» در میارمیار غربی تبریز، حاکی از قدرت و ریشهدار بودن آنهاست. هماکنون ۱۵ کلیسا در تبریز وجود دارد که ۵ کلیسا در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند.
ضمن ادای احترام به روح ارامنه بزرگی که در رفاه و آسایش ملت ما سهامدارند و طلب مغفرت الهی برای آن مردان و زنان سختکوش، حلول سال میلادی ۲۰۲۶ میلادی و زادروز پیامبر بزرگ الهی حضرت عیسی بن مریم علیهالسلام را بر هموطنان و همشهریان عزیز مسیحی و ارامنه تبریک گفته و امیدواریم باز هم در ساختن تبریز و ایران بکوشند و مایه مباهاتمان باشند و ارج بینند و در صدر نشینند.
به قلم: محمد فرج پور باسمنجی