هوش مصنوعی بیش از آنکه یک ابزار فناورانه باشد، به آینهای بدل شده است که کیفیت مواجهه انسان با جهان را بازتاب میدهد. پرسش اصلی دیگر این نیست که «هوش مصنوعی چه میتواند بکند»، بلکه این است که انسان با چه سطحی از پرسش و آگاهی به سراغ آن میرود.
در نگاه نخست، چنین به نظر میرسد که هوش مصنوعی میتواند دسترسی همگانی به دانش را گسترش دهد و موانع سنتی یادگیری را بردارد. اما اگر دقیقتر نگاه کنیم، مسئله پیچیدهتر میشود. زیرا هوش مصنوعی دانایی تولید نمیکند؛ بلکه داناییِ بالقوه انسان را فعال یا محدود میکند. کیفیت خروجی، تابع مستقیم کیفیت پرسش است.
از این منظر، خطر شکلگیری شکاف معرفتی تازهای جدی است. نه شکافی میان باسواد و بیسواد، بلکه میان پرسشگر عمیق و مصرفکننده سطحی. فردی که با پرسشهای بنیادین، وجودی یا تحلیلی به سراغ هوش مصنوعی میرود، افقهای فکریاش گسترش مییابد و لایههای تازهای از معنا برایش آشکار میشود. در مقابل، کسی که صرفاً به دنبال پاسخهای فوری و کاربردی روزمره است، اگرچه ممکن است کارآمدتر شود، اما الزاماً عمیقتر نمیشود.
به این معنا، هوش مصنوعی نه نردبان دانایی همگانی است و نه عامل سقوط معرفتی؛ بلکه شتابدهنده مسیرهای از پیش انتخابشده است. کسی که در مسیر تأمل و خودآگاهی حرکت میکند، با کمک آن شتاب میگیرد، و کسی که در مسیر عادت، قضاوت و تکرار است، همان مسیر را سریعتر طی میکند.
با این حال، وجه امیدوارکنندهی ماجرا نیز کماهمیت نیست. هوش مصنوعی میتواند آستانه ورود به تفکر عمیق را پایین بیاورد. مفاهیمی که پیشتر در انحصار نخبگان فکری یا متون دشوار بودند، اکنون میتوانند با زبانی سادهتر، قابل گفتوگو شوند. اگر فردی حتی بدون پیشزمینه فلسفی بخواهد جهان را از زاویهای تازه ببیند، هوش مصنوعی میتواند نقش راهنما، پرسشبرانگیز و حتی چالشگر را ایفا کند.
اما همهچیز به یک انتخاب بازمیگردد:
آیا از هوش مصنوعی برای تأیید دانستههای قبلی استفاده میکنیم، یا برای دیدن آنچه تاکنون ندیدهایم؟
در عصر هوش مصنوعی، دانایی دیگر صرفاً انباشت اطلاعات نیست؛ بلکه توانایی طرح پرسش، تعلیق قضاوت، و دیدن چندلایهی واقعیت است. انسانها نه بر اساس میزان دسترسی به داده، بلکه بر اساس عمق مواجههشان با معنا از یکدیگر متمایز میشوند.
شاید بتوان گفت هوش مصنوعی بیش از هر چیز، ما را وادار میکند با یک پرسش بنیادین روبهرو شویم:
آیا ما خواهان رشد معرفتی هستیم، یا فقط زندگیِ سادهتر و سریعتر؟
پاسخ هر کس به این پرسش، مسیر او را در عصر هوش مصنوعی تعیین خواهد کرد.
به قلم: پروین بابایی