عکاسی خبری؛ فراتر از یک انتخاب حرفهای، نوعی حضور در قلب حوادث و روایت زندگی است. اما این حضور، بهویژه برای زنان، تنها با چالشهای فنی و اقتصادی همراه نیست، بلکه با نگاههای جنسیتی و محدودیتهای اجتماعی نیز دستوپنجه نرم میکند. در روز جهانی عکاسی، با عکاس خبری خبرگزاری مهر به گفتگو نشستیم تا از تفاوت میان «عکسِ شهروندی» و «تصویرِ حرفهای»، از فشار معیشتی در سایه تجهیزات گرانقیمت، و از مبارزهای که زنان عکاس برای اثبات توانمندی خود در استادیومها و میدانهای خطر پیش میبرند، سخن بگوییم.
عکاس خبرگزاری مهر با ۱۳ سال سابقه فعالیت، زمینه حضور عکاسان زن را بدین گونه تشریح کرد: شرایط امروز نسبت به سالهای گذشته بهتر شده است و حضور عکاسان زن برای مردم عادیتر شده، اما همچنان گاهی با این نگاه مواجه میشویم که وقتی یک عکاس زن در یک رویداد حضور دارد، گفته میشود «خبرگزاری شما عکاس مرد ندارد؟» در حالی که وقتی یک عکاس زن توانایی انجام کار را دارد، دلیلی برای حضور عکاس مرد وجود ندارد.
مینا نوعی با بیان اینکه تفاوت اصلی عکاسان زن و مرد در میدان خبر را بیشتر در نحوه حضور در میان جمعیت میداند، گفت: آقایان به دلیل شرایط فیزیکی و جنسیتی خود معمولاً راحتتر میتوانند از میان جمعیت، بهویژه جمعیت مردان، عبور کنند، اما به جز این مورد، عکاسان زن نیز مانند مردان فعالیت میکنند و حتی در شرایط سخت از داربست و بلندیها بالا میروند و برای ثبت تصویر تلاش میکنند.
وی درباره تأثیر نگاه زنانه بر روایت تصویری نیز گفت: عکاس زن ممکن است با نگاه احساسیتر، لطیفتر و زنانهتری به یک داستان نگاه کند و بُعدی از یک اتفاق را ببیند که شاید دیگران به آن توجه نکرده باشند. نحوه روایت یک داستان از سوی یک عکاس زن میتواند با یک عکاس مرد متفاوت باشد و این تفاوت نگاه در انتخاب سوژه و نحوه روایت خود را نشان میدهد.
وی با اشاره به محدودیت حضور زنان در برخی رشتههای ورزشی اظهار کرد: در بعضی رشتهها مانند کشتی و شنا، محدودیتهایی برای حضور عکاسان زن وجود دارد و این موضوع باعث میشود نتوانند مانند همکاران مرد خود از برخی رویدادها عکاسی کنند. حتی در برخی برنامههای معمولی نیز گاهی با درخواستهای عکاسی توسط آقایان مواجه میشویم. این نوع برخوردها با ماهیت کار حرفهای عکاس ارتباطی ندارد و البته نسبت به گذشته کمتر شده است.
نوعی با اشاره به حضور زنان در موقعیتهای بحرانی گفت: گاهی در شرایط بحرانی نیز به عکاس زن گفته میشود که محیط خطرناک است یا حضور در آنجا برای او دشوار خواهد بود، اما من بهعنوان عکاس خبری از میزان سختی و خطر کار خود آگاه هستم و ترجیح میدهم وظیفهام را انجام دهم. اینکه زن هستم نباید باعث شود تصور شود توانایی انجام کارم کمتر است.
ثبتِ حقیقت در میدانهای خطر؛ از چالشهای عکاسی در بحران تا سنگینیِ بغضِ خانوادهها
این عکاس درباره تجربه حضور در حوادث و بحرانها گفت: در زلزله، آتشسوزی و دیگر شرایط خاص، گاهی با واکنش تند خانواده افرادی مواجه شدهام که عزیزشان را از دست دادهاند. در چنین شرایطی به ناراحتی آنها حق میدهم، اما توهین را درست نمیدانم؛ چراکه عکاس مسبب حادثه نیست و برای ثبت اتفاق در محل حضور دارد. البته عکاس باید تلاش کند تا جایی که امکان دارد وارد حریم افراد نشود و باعث ناراحتی بیشتر آنها نشود. با این حال، عکاس هم انسان است و نمیتواند نسبت به رنج و غم افراد کاملاً بیاحساس باشد.
وی درباره عکاسی از قربانیان و خانوادههای آسیبدیده نیز اظهار کرد: در چنین شرایطی باید حریم خانوادهها را حفظ کرد و تا حد امکان وارد محدوده نزدیک آنها نشد. همچنین نباید نسبت به غم و ناراحتی آنها بیتفاوت بود. اگر خانوادهای عزیزی را از دست داده است، حداقل باید با آنها همدردی و تسلیت گفت و در عین حال تلاش کرد تصویری ثبت شود که به حریم آنها آسیب نزند.
وی تأکید کرد: واقعیت باید ثبت شود، اما هر واقعیتی الزاماً نباید منتشر شود. گاهی ممکن است در یک حادثه تصویری از داخل یک خانه ثبت شود که خانواده در آن حضور دارد، اما اگر احساس کنیم انتشار آن تصویر به حریم خصوصی افراد آسیب میزند، باید از انتشار آن خودداری کنیم. اگر فردی نسبت به انتشار عکس خود یا تصویر فضای خانوادگیاش اعتراض داشته باشد، باید به خواسته او احترام گذاشت و عکس را منتشر نکرد. اگر امکان داشته باشد، بهتر است از ابتدا نیز در صورت مخالفت فرد، از ثبت چنین تصویری خودداری شود.
نوعی ادامه داد: در صحنههای بحرانی باید اتفاقات، غمها، کمکرسانیها و همدلیها را ثبت کرد و اجازه نداد احساسات مانع انجام وظیفه شود، اما اگر در شرایطی احساس کنیم کمک کردن از گرفتن عکس مهمتر است، باید دوربین را کنار بگذاریم. تاکنون شرایطی پیش نیامده که مجبور شوم دوربین را برای امدادرسانی کنار بگذارم، اما در موقعیتهای دیگری دوربین را کنار گذاشتهام تا بتوانم به آنها کمک کنم.
وی با اشاره به تجربههای عکاسان در حوادث مختلف گفت: بسیاری از عکاسان در جریان زلزله یا حوادث دیگر دوربین خود را کنار گذاشته و برای امدادرسانی به افراد اقدام کردهاند. البته اگر نیروهای امدادی و افراد کافی در محل حضور داشته باشند، وظیفه عکاس میتواند ثبت صحنه باشد، اما وقتی واقعاً کسی برای کمک وجود ندارد، کمک کردن اولویت پیدا میکند.
از استادیوم تا خیابان؛ مبارزه برای حق عکاسی
نوعی یکی از مهمترین چالشهای زنان عکاس را حضور در برخی رویدادهای ورزشی و اجتماعی دانست و گفت: شرایط جامعه، محیط کاری و سیاست رسانهها در میزان حضور زنان در عکاسی خبری تأثیر دارد و در برخی موارد هنوز ترجیح داده میشود عکاس مرد برای پوشش یک رویداد اعزام شود. در حوزه ورزش نیز سالها با محدودیت مواجه بودیم.
وی ادامه داد: چه در تورهای دوچرخهسواری و چه در استادیوم، مشکلات عکاسان زن غیرقابل انکار است. شاید بتوان چنین رفتارهایی را نادیده گرفت و به کار ادامه داد، اما واقعیت این است که همه افراد توانایی تحمل چنین برخوردهایی را ندارند و ممکن است همین مسائل باعث شوند برخی زنان از ادامه این حرفه منصرف شوند.
وقتی دوربین خریدن به رؤیا تبدیل میشود
این عکاس مشکلات اقتصادی را یکی دیگر از موانع جدی فعالیت در حوزه عکاسی خبری دانست و اظهار کرد: هزینه تجهیزات، تعمیرات و استهلاک دوربین و لنز بسیار بالاست و در شرایط فعلی خرید تجهیزات برای بسیاری از عکاسان به یک رؤیا تبدیل شده است. درآمد این حرفه نیز در بسیاری از موارد با هزینهها تناسب ندارد و اگر کسی بخواهد عکاسی خبری را تنها شغل و منبع درآمد خود قرار دهد، ممکن است نتواند هزینههای زندگی و تجهیزات خود را تأمین کند.
نوعی با اشاره به تجربه شخصی خود گفت: در ۱۳ سال فعالیت حرفهای، دو دوربین از دست دادهام و برای تهیه تجهیزات جدید مجبور به گرفتن وام و استفاده از کمک خانواده شدهام. این مسیر برای من آسان نبوده و تجهیزات را بهسادگی در اختیار نداشتهام. حتی بارها از نردبان، خودرو و دیگر وسایل افتادهام و با موقعیتهای سخت مواجه شدهام، اما علاقه به عکاسی و عکاسی خبری باعث شده همچنان در این حرفه بمانم.
توصیه به جوانان؛ اول عشق، بعد دوربین
این عکاس درباره ورود جوانان به حرفه عکاسی خبری گفت: اگر کسی واقعاً عکاسی خبری را دوست دارد، باید تلاش کند و خودش را برای دستمزد کم، مشکلات اقتصادی، محدودیتهای اجتماعی، برخوردهای تند و حتی بیتوجهی برخی افراد آماده کند. اما صرفاً برای گرفتن چند عکس، مشهور شدن یا به دست آوردن نام وارد این حرفه شود، بعید است بتواند مدت زیادی دوام بیاورد.
وی افزود: عکاسی خبری شغل ارزشمند و متفاوتی است و فرصتی فراهم میکند تا فرد جامعه را از نزدیک ببیند، مسائل مختلف را تجربه کند و اتفاقات مهم را ثبت کند، اما شرایط اقتصادی و اجتماعی امروز، دوام آوردن در این حرفه را دشوار کرده است. با وجود تمام این دشواریها، اگر فردی عشق و علاقه واقعی به عکاسی خبری دارد، باید وارد این حوزه شود، تلاش کند و با عکسهایش حرفی برای گفتن داشته باشد؛ چراکه یک عکس میتواند در جامعه و حتی در جهان تأثیرگذار باشد.