در شرایط بحرانی و روزهای سخت جنگی که ساختار معمول زندگی تحتالشعاع ناامنی، اخبار تلخ، صدای آژیرهای خطر و نگرانیهای مداوم امنیتی قرار میگیرد، تعادل روانی جامعه به شدت تهدید میشود.
در این میان، کودکان به دلیل درک محدود از پیچیدگیهای سیاسی و اجتماعی و همچنین عدم توانایی ذهنی در مدیریت هیجانات شدید و ترسهای وهمآلود، آسیبپذیرترین قشر جامعه هستند و بیشترین میزان استرس و اضطراب را متحمل میشوند.
مشاهده نگرانی در چهره والدین، شنیدن صدای انفجارها یا حتی تغییر در روال روزمره زندگی، میتواند باعث ایجاد اختلالات رفتاری، شبادراری، افسردگی و اضطراب جدی در آنها شود.
در این فضا که واقعیت بیرونی تلخ و غیرقابل کنترل است، پیدا کردن راهکارهایی برای ایجاد آرامش و حفظ سلامت روان کودکان امری ضروری و حیاتی است.
یکی از ابزارهایی که اگر با هوشمندی، آگاهی و نظارت دقیق والدین انتخاب و مدیریت شود، میتواند به عنوان ابزاری کارآمد و مؤثر برای کاهش فشارهای روانی و ایجاد آرامش موقت عمل کند، بازیهای ویدئویی هستند.
بازیهای ویدئویی، فراتر از یک سرگرمی ساده، میتوانند در شرایط بحرانی نقش یک «پناهگاه امن روانی» را ایفا کنند. این بازیها با ایجاد یک دنیای ساختگی، قابل پیشبینی و تحت کنترل، به کودکان اجازه میدهند برای ساعاتی از واقعیت تلخ، پر از هرج و مرج و اضطراب بیرون فاصله بگیرند. در دنیای واقعیت جنگ، کودک احساس بیقدرتی میکند؛ او نمیتواند صدای موشک را قطع کند یا نمیتواند مانع از نگرانی مادرش شود. اما در دنیای بازی، او قهرمان داستان است. او میتواند تصمیم بگیرد، میتواند بر دشمنان غلبه کند و میتواند نتایج اعمال خود را ببیند. این حس قدرت و تسلط که در بازی به کودک داده میشود، دقیقاً پادزهر حس ناتوانی و درماندگی است که در شرایط جنگ به شدت به کودکان تحمیل میشود.
بازپسگیری کنترل، حتی در یک محیط مجازی، میتواند تأثیر عمیقی بر بهبود وضعیت روحی کودک داشته باشد و به او یادآوری کند که هنوز توانایی انجام کارها و تأثیرگذاری بر محیط اطرافش را دارد.
علاوه بر ایجاد حس کنترل، بازیهای ویدئویی به عنوان یک ابزار قوی برای «پرت کردن حواس» عمل میکنند. ذهن انسان، بهویژه ذهن کودک، ظرفیت محدودی برای تمرکز دارد. وقتی کودک کاملاً درگیر مکانیزمهای یک بازی، حل معماها یا ماجراجوییهای فانتزی میشود، ناچاراً تمرکز خود را از اخبار بد، صدای انفجارهای احتمالی و فضای تنشآلود منزل برمیدارد.
این وقفه ذهنی، به سیستم عصبی کودک اجازه میدهد تا از حالت هشدار مداوم خارج شده و برای مدتی آرام بگیرد. این استراحت ذهنی، همانند خواب برای بدن، برای روان کودک در شرایط بحران ضروری است تا فرصت تجدید قوا پیدا کند و دچار فرسودگی روانی نشود.
همچنین، بازیهای ویدئویی بستری امن و بدون خطر برای «تخلیه هیجانی» فراهم میآورند.
در دوران جنگ، کودکان انبوهی از خشم، ترس و نگرانی را در خود سرکوب میکنند چون راهی برای بیان آنها در دنیای واقعی پیدا نمیکنند. بازیهای اکشن، ورزشی یا حتی ماجراجویی، به آنها اجازه میدهد این انرژیهای منفی را در قالب فعالیتهای مجازی تخلیه کنند. کودک میتواند در بازی با موانع بجنگد، بدود و فریاد بزند و این تخلیه فیزیکی و روانی، باعث کاهش تنشهای درونی او میشود.
موفقیت در مراحل مختلف بازی و غلبه بر چالشهای آن، باعث ترشح دوپامین در مغز میشود که حس خوب و رضایتمندی ایجاد میکند.
این موفقیتهای کوچک در دنیای بازی، اعتماد به نفس از دست رفته کودک را بازمیگرداند و به او اثبات میکند که او میتواند بر مشکلات غلبه کند، حتی اگر این مشکلات در دنیای واقعی بسیار بزرگ و ترسناک به نظر برسند.
نکته دیگری که در اهمیت بازیها در روزهای جنگ نباید نادیده گرفته شود، بعد اجتماعی آنهاست. در شرایطی که مدارس تعطیل میشوند، پارکها ناامن میشوند و کودکان مجبورند ساعتهای طولانی را در خانه بمانند، انزوا یکی از بزرگترین دشمنان سلامت روان آنهاست. بازیهای گروهی و آنلاین میتوانند پلی برای ارتباط مجدد کودکان با دوستان و همسالانشان باشند. صحبت کردن با دوستان از طریق هدست، خندیدن و همکاری با یکدیگر برای رسیدن به یک هدف در بازی، حس تعلق و همبستگی را زنده نگه میدارد. این تعاملات اجتماعی مجازی، مانع از گوشهگیری و افسردگی کودکان میشود و به آنها اجازه میدهد بدانند که تنها نیستند و دوستانشان نیز شرایط مشابهی را تجربه میکنند.
با این حال، نکته حائز اهمیت این است که استفاده از بازیهای ویدئویی در شرایط جنگ نیازمند مدیریت هوشمندانه و آگاهانه والدین است.
بازیهای ویدئویی نباید به عنوان ابزاری برای فرار کامل و دائمی از واقعیت تلقی شوند، بلکه باید به عنوان یک «وقفه مفید» برای تجدید قوای روحی نگاه شوند.
انتخاب سبک بازی بسیار حیاتی و تعیینکننده است. والدین باید دقت کنند که در این شرایط حساس، چه بازیهایی را دست کودکان میدهند. بازیهای شاد، رنگارنگ، فانتزی، پازلی یا ورزشی بهترین گزینهها هستند چون فضایی مثبت و پرانرژی دارند. در مقابل، والدین باید اکیداً از بازیهایی که فضای جنگی واقعی، خشونت شدید، صحنههای خونین یا ترسناک دارند، اجتناب کنند. بازیهایی که شبیهسازی جنگ را با گرافیک بالا نشان میدهند یا فضای آخرالزمانی و ویران شده دارند، ممکن است کودک را به یاد شرایط واقعی بیندازند و استرس او را تشدید کنند. بازی درست در زمان غلط یا انتخاب ژانر نامناسب، میتواند اثر معکوس داشته باشد و کودک را بیشتر ترساند.
در نهایت، میتوان گفت که در روزهای سخت و تاریک جنگ، یک بازی سرگرمکننده و مناسب میتواند مثل یک پناهگاه کوچک و روشن عمل کند. جایی که کودک در آن میتواند استراحت کند، بخندد و برای لحظهای ترسهایش را فراموش کند. این استراحت کوتاه به کودک کمک میکند تا دوباره با انرژی بیشتر و روحیهای قویتر به مواجهه با شرایط واقعی برگردد.
بازیهای ویدئویی، اگر درست استفاده شوند، نه تنها دشمن کودکان نیستند، بلکه میتوانند در بحرانها، یاریگر مهربانی برای آرامش دل کوچکترین اعضای خانواده باشند.