سالمندی؛ از چالش جمعیتی تا ضرورت بازنگری در ساختارهای اجتماعی

جهان پابه پای تغییرات عمده در بسیاری از زمینه‌ها، همواره شاهد تغییرات جمعیتی است. در سراسر جهان، گذار جمعیتی از مرگ و میر و باروری بالا به مرگ و میر و باروری پائین، افزایش امید به زندگی، جهش علم پزشکی و ارتقای شاخص سلامت و همچنین تحولات اخیر تکنولوژیکی و فرهنگی، منجر به افزایش راس هرم سنی جهان شده، به‌طوری‌که افراد مسن و سالمند در حال حاضر بیشتر از هر زمان دیگری در تاریخ زنده هستند و این روند هم‌چنان در آینده و با شتابی تند ادامه خواهد یافت. از این‌رو «سالمندی جمعیت» به‌عنوان یکی از چالشی‌ترین مباحث اجتماعی و جمعیت‌شناختی در سطح جهانی و هم‌چنین در سطوح ملی قلمداد می‌شودکه نیازمند توجهات جدی به دلیل تأثیرات قابل ملاحظه آن‌ها بر تمامی ابعاد زندگی بشری از جمله در ارتباط با توسعه پایدار است.
براساس گزارش‌های بین‌المللی، روند سالخوردگی جمعیت جهان به یک نقطه عطف تاریخی رسیده است به نحوی‌که جمعیت 65 سال و بالاتر برای نخستین‌بار از جمعیت کودکان زیر 5 سال فزونی گرفته است. پیش‌بینی می‌شود سهم این گروه سنی تا سال 2060 به 19.6% از کل جمعیت جهان برسد.
همین تغییرات و لزوم توجهات بیش از پیش به مسئله سال‌خوردگی جمعیت جهانی موجب شد، مجمع جهانی سالخوردگی، در سال 1982، آغازگر و توصیه‌کننده تعیین روز جهانی سالمند در سطوح بین‌المللی باشد و نهایتا سازمان ملل متحد، طی قطعنامه 106/45، در 14 دسامبر 1990، اول اکتبر (9 مهر ماه) هر سال را به دلایل متعدد از جمله افزایش سریع جمعیت سالمندان، ترویج حقوق، کرامت و رفاه سالمندان، مبارزه با تبعیض سنی و کلیشه‌های منفی، قدردانی از تجربه، دانش و مشارکت اجتماعی سالمندان، آگاه‌سازی و حساس‌سازی دولت‌ها برای سیاست‌گذاری در حوزه سالمندی و در پاسخ به یک ضرورت جهانی به‌عنوان روز جهانی سالمند معرفی کرد. تعیین این روز در تداوم تلاش‌های جهانی برای حمایت از سالمندان بود.
در شرایط افزایش پرشتاب روند سالمندی در ایران به موازات جهان، توجه به مسئله سالمندی و نیازهای آنان به یک راهبرد اساسی در سیاست‌گذاری‌ها تبدیل شده است. اگرچه ایران در حال حاضر یکی از جمعیت‌های جوان جهان محسوب می‌شود، اماکاهش نرخ زاد و ولد، افزایش امید زندگی و درصد بالای جمعیت میان‌سال در حال حاضر، حاکی از شیب تند سال‌خوردگی جمعیت ایران در سال‌های پیش رو است. سهم جمعیت سالمندان ایران در حال حاضر 14 درصد است و انتظار می‌رود تا سال 1430 به حدود31 تا 33 درصد برسد. داده‌های استانی نیز نشان‌دهنده روند پرشتاب سالمندی در استان آذربایجان شرقی است. در سال جاری، 9.29 درصد از جمعیت استان را سالمندان تشکیل می‌دهند. و پیش‌بینی می‌شود تا سال 1430، این عدد به بیش از 25 درصد برسد. بدین ترتیب، استان آذربایجان‌شرقی رتبه ششم را به لحاظ سالمندی در کشور داراست.
سالمندی، پایان راه نیست؛ آغاز فصل تازه‌ای از زندگی است. سالمندان، تنها گروه‌های نیازمند مراقبت نیستند؛ آن‌ها حافظه زنده جامعه، گنجینه‌ها و سرمایه‌‌های تجربی خرد و هویت جامعه هستند که عمر شریفشان را در راه ساختن‌ها صرف کرده‌اند و سال‌ها در خانواده و اجتماع نقش‌آفرینی نموده‌اند. نباید آن‌ها را به دیده صرفا مصرف‌کننده خدمات نگریست، آن‌ها می‌توانند تولید‌کننده امید، تجربه و آرامش در جامعه باشند و این زمانی میسر است که نگاه جامعه به سالمندان دگرگون شود.
هفته سالمند، فرصتی است برای بازنگری در نگاه جامعه به سالمندان، تا بار دیگر مطالبات این قشر در حوزه‌هایی مانند خدمات درمانی، بیمه، مناسب‌سازی فضاهای شهری، حمل و نقل، امنیت مالی، آموزش دیجیتال و پیشگیری از انزوای اجتماعی مورد توجه واقع شود و به‌طور کلی جامعه برای سالمندان مناسب و مهربان گردد. این هفته یادآور این نکته است که سالمندان سرمایه‌های ارزشمند جوامع هستند و باید در سیاست‌گذاری‌ها صدای‌شان شنیده شود. تکریم سالمندان نباید در حد شعار و مناسبت های تقویمی باقی بماند، بلکه باید به برنامه‌ریزی‌های عملیاتی و پایدار منجر شود. از فراهم کردن خدمات بهداشتی و مراقبتی در دسترس، مناسب‌سازی فضاهای شهری و حمل و نقل گرفته تا حمایت اقتصادی، بیمه‌ای و معیشتی، ایجاد فرصت‌های مشارکت اجتماعی، اشتغال سبک و آموزش مهارت‌های تازه.
رسانه‌ها و نظام آموزشی نیز باید تصویری واقع‌بینانه، توانمند و محترم از سالمند ارائه کنند و از کلیشه‌های ناتوان‌ساز بپرهیزند. در این میان، تعیین شاخص‌های صریح، بودجه مشخص، مسئول پاسخگو و پایش مستمر می‌تواند نشان دهد که تکریم سالمندان واقعا به عمل تبدیل شده است. مهم‌تر از همه خود سالمندان باید در تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها حضور داشته باشند.