نشست نقد و بررسی رمان «ماهگرفتگی»، نخستین اثر صدیقه حسنزاده، با حضور جمعی از استادان، نویسندگان، فعالان فرهنگی و علاقهمندان به ادبیات در شعبه دوم کافه هنگام برگزار شد.
در این نشست، رمان «ماهگرفتگی» از منظر ادبی، اجتماعی و روانشناختی مورد نقد و بررسی قرار گرفت و سخنرانان به تحلیل ساختار، مضمون، شخصیتپردازی و دغدغههای محتوایی این اثر پرداختند.
در ابتدای این نشست، استاد ابراهیم اکبری دیزگاه، که از قم در این برنامه حضور یافته بود، به تحلیل و بررسی رمان «ماهگرفتگی» پرداخت.
اکبری با اشاره به وضعیت ادبیات داستانی در ایران، بهویژه از دهه ۱۳۷۰ به بعد، اظهار کرد: در سالهای گذشته کمتر به تولید آثاری با محتوای اصیل، ارزشمند و دارای حرفی برای گفتن توجه شده است، در حالی که یک اثر ادبی باید بتواند چیزی به مخاطب ارائه دهد که در زندگی او قابل استفاده و بهرهبرداری باشد.
وی در ادامه، تحلیل خود را با بررسی شخصیت «اژدر» در رمان آغاز کرد و گفت: این شخصیت، یکی از شخصیتهای منفی داستان است که با نیروی شر و کینهتوزی، روند داستان را به حرکت درمیآورد و به آن جذابیت میبخشد. اژدر در پی انتقام از بخشی از جامعه است و ریشه این کینه نیز به جدایی او از یک جریان و حوادث گذشته بازمیگردد.
این نویسنده با اشاره به نمونههای تاریخی کینهتوزی و انتقامجویی در برخی جریانهای فرقهای، افزود: نمونههایی از چنین رفتارهایی را میتوان در تاریخ اسلام نیز مشاهده کرد؛ برای مثال، خوارج پس از جدایی از بدنه جهان اسلام، رویکردی انتقامجویانه در پیش گرفتند.
اکبری در ادامه به شخصیت «آسیه» بهعنوان شخصیت اصلی و مثبت داستان پرداخت و اظهار کرد: آسیه فردی منظم، مسئولیتپذیر، اهل زندگی و کمک به دیگران است و پاک زیستن یکی از اصول اساسی زندگی او به شمار میرود. او علاقهای عمیق به همسر و فرزند خود دارد و در برابر نیروی شر که وارد زندگیاش میشود، تلاش میکند از خانواده و زندگی خود محافظت کند.
وی با اشاره به اینکه آسیه در ابتدا با اژدر خصومت شخصی ندارد، گفت: ریشه اصلی این تقابل به گذشته و درگیری پدر آسیه با این جریان بازمیگردد و آسیه و خانوادهاش در واقع با پیامدهای اتفاقاتی مواجه میشوند که خود نقشی در شکلگیری آن نداشتهاند.
اکبری این بخش از داستان را از مفاهیم قابل تأمل رمان دانست و افزود: گاهی انسان تاوان اتفاقاتی را میدهد که خود مسبب آن نبوده است و مفهوم ایمان در چنین موقعیتهایی اهمیت پیدا میکند؛ چراکه حتی با وجود پاک زیستن، انسان ممکن است با آسیبها و دشواریهایی مواجه شود و در چنین شرایطی ایمان و پناه بردن به خداوند میتواند تکیهگاه انسان باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، «ماهگرفتگی» را نخستین اثر منتشرشده حسنزاده عنوان کرد و گفت: نخستین اثر هر نویسنده هم فرصت است و هم تهدید. ممکن است در نخستین تجربهها لغزشها و خامیهایی وجود داشته باشد که امری طبیعی است و باید اثر را با توجه به این مسئله مورد ارزیابی قرار داد.
اکبری با اشاره به آشنایی خود با حسنزاده در مسیر نویسندگی، اظهار کرد: حسنزاده در دورهای که تصمیم داشت به شکل جدی وارد حوزه رماننویسی شود، با آثار و مطالعات این حوزه ارتباط داشت، آثار مختلف را مطالعه میکرد، پرسشهای متعددی مطرح میکرد و در زمینه رماننویسی اهل مطالعه و تحقیق بود که بخشی از این تلاش را میتوان در نخستین اثر او نیز مشاهده کرد.
در ادامه نشست، دکتر سید وحید هاشمی از منظر روانشناسی به بررسی رمان «ماهگرفتگی» پرداخت.
هاشمی با اشاره به عنوان کتاب، «ماه» را نمادی از نور دانست و گفت: ماهگرفتگی میتواند نمادی از شرایطی باشد که در آن نور و امید در زندگی وجود دارد، اما مشکلات برای مدتی در برابر این نور قرار میگیرند؛ مفهومی که در فضای داستان نیز قابل مشاهده است.
وی همچنین به بازنمایی طرحوارههای ذهنی شخصیتها در رمان اشاره کرد و زبان اثر را یکی از نکات قابل توجه آن دانست.
این روانشناس درباره استفاده از زبان فارسی و ترکی در رمان اظهار کرد: استفاده همزمان از این دو زبان میتواند به افزایش حس اصالت و واقعگرایی اثر کمک کند؛ چراکه زبان مادری با تجربههای عاطفی انسان پیوند عمیقی دارد و این پیوند میتواند ارتباط احساسی میان خواننده و داستان را تقویت کند.
هاشمی همچنین پرداختن رمان به موضوعات اجتماعی و قرار گرفتن شخصیتها در موقعیتهای اجتماعی مختلف را از نقاط مثبت اثر دانست و افزود: طراحی، رنگبندی و فرم ارائه کتاب نیز میتواند برای مخاطب حس نوستالژیک ایجاد کند و فضای اثر را سبکتر و جذابتر نشان دهد؛ بهگونهای که مخاطب برای دنبال کردن ادامه داستان و فهمیدن سرنوشت شخصیتها کنجکاو میشود.
در بخش دیگری از این نشست، دکتر علی میلانی به بررسی موضوعات مرتبط با فرقهها و بهائیت در رمان پرداخت.
میلانی با اشاره به مطالعات خود در حوزه ادیان و فرقهها اظهار کرد: اگرچه رشته تخصصی من عمران است، اما از سال ۱۳۸۸ به دلیل علاقه شخصی، مطالعات علمی خود را در حوزه فرقهها و ادیان، بهویژه بهائیت، آغاز کردم و در سال ۱۴۰۲ نیز کتابی در این زمینه منتشر کردم.
وی با تأکید بر ضرورت بررسی علمی و منصفانه موضوع بهائیت گفت: بخشی از مشکلات و مسائل فرهنگی و اجتماعی جامعه مربوط به موضوع بهائیت که نیازمند بررسی دقیق و علمی است و نقد و تحلیل این موضوع باید بر اساس منابع معتبر و حتی منابع اصلی خود این جریان انجام شود.
میلانی در ادامه، به ساختار تشکیلاتی بهائیت و شیوه عضویت و فعالیت پیروان آن پرداخت و دیدگاه خود را درباره ماهیت این جریان مطرح کرد. وی همچنین به موضوع تبلیغ و گسترش این جریان و برخی سازوکارهای تشکیلاتی آن اشاره کرد.
او در پایان سخنان خود از صدیقه حسنزاده برای پرداختن به چنین موضوعاتی در قالب ادبی تشکر کرد و ابراز امیدواری کرد که این نویسنده در آثار آینده نیز به طرح و بررسی موضوعات اجتماعی و فرهنگی و در ارتباط با بهائیت ادامه دهد.
در پایان این نشست، بخش پرسش و پاسخ برگزار شد و صدیقه حسنزاده و استاد ابراهیم اکبری دیزگاه به پرسشهای حاضران درباره روند شکلگیری رمان، شخصیتها، مضمون و دغدغههای مطرحشده در «ماهگرفتگی» پاسخ دادند.