یکی از پدیدههای قابل تأمل در فضای مجازی، رواج محتوایی است که در آن برخی اینفلوئنسرها و صفحات پرمخاطب، با تکیه بر ادعاهای مبهم، اغراقآمیز و گاه خلاف واقع، برای مخاطبان خود درباره سلامت، تغذیه، کاهش یا افزایش وزن و درمان بیماریها نسخه میپیچند. این محتواها معمولاً با اعداد و ارقام چشمگیر، مقایسههای عجیب و وعدههای سریع همراهاند؛ اطلاعاتی که در بسیاری از موارد یا پشتوانه علمی محکمی ندارند یا به شکلی بیان میشوند که مخاطب را گمراه میکنند.
این مسئله زمانی جدیتر میشود که مخاطب، فردی درگیر بیماری یا نگران وضعیت سلامت خود باشد. چنین فردی معمولاً به دنبال راهحلی ساده، کمهزینه و در دسترس است و همین نیاز میتواند او را در برابر ادعاهای هیجانانگیز فضای مجازی آسیبپذیر کند. یک ویدئوی کوتاه با عنوانی جنجالی، وعده درمان یا بهبود سریع میدهد، دستبهدست میشود و گاهی میلیونها نفر آن را میبینند. بخشی از مخاطبان نیز بدون آنکه بدانند منبع اطلاعات چیست یا این ادعا بر چه پژوهشی استوار است، آن را در زندگی خود به کار میگیرند.
نمونه روشن این ماجرا را میتوان در توصیههایی دید که بعنوان مثال تعدادی از اینفلوئنسرها درباره سماق مطرح میکنند. سماق یک ادویه شناختهشده است که معمولاً سر سفرههای ایرانی پیدا میشود و میزان و شیوه مصرف آن نیز مشخص است، اما در این ویدئوها ناگهان به مادهای با خواص تقریباً همهجانبه تبدیل میشود؛ از درمان و پیشگیری بیماریها گرفته تا تأمین مواد مغذی و پاکسازی کبد.
برای بررسی این ادعاها، یک کارشناس حوزه داروسازی و گیاهان دارویی به سراغ همین گفتهها رفته و آنها را از نظر علمی بررسی کرده است. نتیجه بررسی نشان میدهد که بسیاری از اعداد و مقایسههای مطرحشده در این قبیل محتواها یا نادرستاند یا به شکلی بیان شدهاند که میتوانند مخاطب را گمراه کنند.
برای مثال، اینفلوئنسر مدعی شده است که سماق «هفت برابر پرتقال ویتامین ث» دارد. اما شواهد معتبر و استانداردی برای چنین نسبتی وجود ندارد. میزان ویتامین ث سماق بسته به گونه، محل کشت، شرایط خشککردن و فرآوری میتواند متفاوت باشد و دادههای تغذیهای استاندارد درباره آن نیز محدود است. ضمن اینکه سماق معمولاً در مقادیر یکی دو قاشق چایخوری مصرف میشود، نه صد گرم. بنابراین مقایسه یک مقدار صد گرمی سماق با یک پرتقال کامل، بدون توجه به مقدار واقعی مصرف، میتواند گمراهکننده باشد. پژوهشها وجود ویتامین ث و برخی مواد معدنی در سماق را تأیید میکنند، اما عدد «هفت برابر» به این شکل پشتوانه معتبری ندارد.
ادعای دیگر این است که سماق «سه برابر ماهی قزلآلا امگا سه دارد». این ادعا نیز تقریباً قطعاً غلط و بسیار گمراهکننده است. چربی اصلی سماق بیشتر شامل اسید اولئیک و اسید لینولئیک، یعنی امگا شش، است. ممکن است مقدار محدودی آلفالینولنیک اسید گیاهی داشته باشد، اما ماهی قزلآلا منبع مستقیم EPA و DHA است و این ترکیبات از نظر زیستی با امگا سه گیاهی یکسان نیستند.
ادعای «پنج برابر شیر کلسیم دارد» نیز نمونه دیگری از مقایسهای است که ممکن است در ظاهر علمی به نظر برسد، اما بدون توجه به مقدار واقعی مصرف معنا ندارد. ممکن است بعضی نمونههای خشک سماق، در محاسبه بر اساس صد گرم، کلسیم قابل توجهی داشته باشند، اما ما معمولاً صد گرم سماق نمیخوریم. یک قاشق چایخوری سماق شاید دو تا سه گرم باشد، در حالی که یک لیوان شیر حدود ۲۵۰ میلیلیتر است. بنابراین سماق از نظر مقدار واقعی مصرفشده، جایگزین شیر یا منبع اصلی کلسیم نیست.
و یا گفته میشود سماق «به اندازه یک کیلو آجیل مواد مغذی دارد». این جمله اساساً معیار علمی مشخصی ندارد. مواد مغذی شامل پروتئین، چربی، فیبر، ویتامینها و مواد معدنی مختلف است و نمیتوان همه آنها را با یک عدد واحد مقایسه کرد. چند گرم سماق از نظر پروتئین، انرژی و چربیهای مفید به هیچ وجه معادل یک کیلو آجیل نیست.
ادعای دیگری که در این زمینه مطرح شده، معرفی سماق به عنوان «بهترین ترکیب برای پاکسازی کبد» است. اصطلاح «پاکسازی کبد» مبنای پزشکی روشنی ندارد. کبد خود وظایف پیچیدهای در متابولیسم و دفع مواد بر عهده دارد. برخی مطالعات کوچک، بهویژه در افراد مبتلا به کبد چرب یا اختلالات متابولیک، نشان دادهاند که مصرف روزانه حدود یک تا سه گرم سماق طی چند هفته ممکن است بر بعضی شاخصهای متابولیک یا آنزیمهای کبدی اثر بگذارد؛ اما این به معنای سمزدایی فوری یا درمان بیماری کبدی نیست.
درباره توصیه به نوشیدن آب سماق برای کاهش شدید درد معده نیز باید با احتیاط سخن گفت. یک مطالعه روی تعدادی بیمار مبتلا به سوءهاضمه عملکردی نشان داده است که عصاره آبی سماق طی یک دوره هشتهفتهای ممکن است برخی علائم را کاهش دهد.
اما این مطالعه کوچک و باز بوده و نمیتوان از آن نتیجه گرفت که نوشیدن آب سماق درمان عمومی یا فوری انواع درد معده است. ضمن اینکه سماق ترش ممکن است در بعضی افراد مبتلا به رفلاکس، زخم یا معده حساس حتی باعث تشدید سوزش شود.
بنابراین، مشکل در خود سماق نیست. سماق یک ادویه مفید است و ترکیبات پلیفنولی و آنتیاکسیدانی دارد و میتوان آن را در حد معمول در رژیم غذایی مصرف کرد. مشکل زمانی آغاز میشود که یک ماده غذایی مفید، با استفاده از اعداد بزرگ و مقایسههای هیجانانگیز، به مادهای تقریباً همهکاره برای درمان بیماریها، جبران کمبودهای بدن یا پاکسازی اندامها تبدیل شود.
اما ماجرای سماق فقط یک نمونه است.
اینفلوئنسرها و صفحات فضای مجازی هر روز سراغ یک ماده خوراکی، دانه، ادویه یا ترکیبی از آنها میروند و با وعدههایی درباره بهبود سلامت، کاهش یا افزایش وزن، تناسب اندام یا درمان چندروزه برخی بیماریها، مخاطبان را به خود جلب میکنند. بیماریهایی که در بسیاری از موارد نیازمند تشخیص دقیق، پیگیری پزشکی و طی کردن یک دوره درمانی طولانی هستند، در این محتواها گاهی به مشکلی تبدیل میشوند که قرار است با یک دانه، یک ادویه یا یک نوشیدنی طی چند روز برطرف شود.
فرمول این محتواها نیز اغلب مشابه است: یک ماده معمولی انتخاب میشود، چند خاصیت واقعی یا احتمالی آن پیدا میشود، سپس با اغراق و بزرگنمایی، همان خواص به ادعاهایی بسیار فراتر از شواهد علمی تبدیل میشوند. در نهایت هم یک وعده جذاب به مخاطب داده میشود: چند روز مصرف کن، وزن کم کن؛ این ترکیب را بخور، بیماریات بهتر میشود؛ این دانه را به رژیمت اضافه کن، کمبودت برطرف میشود.
مشکل آنجاست که مخاطب بعد از مدتی با انبوهی از این دستورالعملها مواجه میشود: امروز یک دانه، فردا یک ادویه، پسفردا یک نوشیدنی و هفته بعد یک ماده غذایی دیگر. به این ترتیب، به جای داشتن یک الگوی ساده و متعادل برای زندگی، فرد ممکن است گرفتار مجموعهای از توصیههای متناقض شود که عملاً امکان زندگی عادی را از او میگیرد. در بعضی موارد نیز چنین توصیههایی میتوانند موجب محدودیتهای غذایی غیرضروری یا حتی عوارض جسمی شوند.
فضای مجازی میتواند محل انتشار اطلاعات مفید درباره سلامت و تغذیه باشد، اما تعداد بازدید، تعداد دنبالکننده، لحن مطمئن گوینده یا استفاده از چند عدد و اصطلاح علمی، هیچکدام جای شواهد علمی را نمیگیرند. حتی وقتی یک ادعا در قالبی بسیار مطمئن و با استناد ظاهری به «علم» مطرح میشود، باید دید پژوهش مورد اشاره دقیقاً چه چیزی را نشان داده و آیا واقعاً همان نتیجهای را که اینفلوئنسر به مخاطب میگوید، ثابت کرده است یا نه.
چون آنچه در یک ویدئوی چنددقیقهای «نسخه ساده سلامتی» به نظر میرسد، ممکن است در واقع ترکیبی از چند واقعیت، چند اغراق و مقدار زیادی ادعای اثباتنشده باشد.
پیام آذربایجان