نشست تخصصی روز ملی شعر و ادب فارسی و بزرگداشت استاد شهریار با حضور جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران و علاقهمندان شعر و ادب در تبریز برگزار شد و سخنرانان در آن، ابعاد مختلف شخصیت و آثار این شاعر نامدار را از منظر ادبی، زبانی، جامعهشناختی و فولکلوریک بررسی کردند.
در این نشست، حسین مهرنگ، پژوهشگر و شاعر تبریزی، ابوالفضل علیمحمدی، استاد دانشگاه و شاعر تبریزی و از شاگردان استاد شهریار، صمد رحمانی، پژوهشگر ادبیات فولکلوریک و استاد دانشگاه و نعمتالله پایان، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی و دبیر ستاد برگزاری آیین روز ملی شعر و ادب فارسی و بزرگداشت استاد شهریار، به بیان دیدگاههای خود درباره جایگاه این شاعر پرداختند.
شهریار در شعر امیرخیزی یک پرتره ادبی خلق کرده است
حسین مهرنگ، پژوهشگر و شاعر تبریزی، با اشاره به پیوند میان هنرها، اظهار کرد: منتقدان هنری معتقد هستند که انواع هنرها در یکدیگر تنیده شدهاند، زیرا ذات همه هنرها الهی و یکی است و هنرمندان بزرگ و واقعی، جنبهای از حقیقت و هنر الهی را نمایان میکنند.
وی با اشاره به دوران تحصیل استاد شهریار در مدرسه محمدیه تبریز که امروز با نام مدرسه فردوسی شناخته میشود، گفت: مدیر این مدرسه مرحوم حاج اسماعیل امیرخیزی بود که کاتب و منشی ستارخان نیز بود و استاد شهریار شعری بلند درباره او سروده است که یکی از هنرمندانهترین اشعار وی به شمار میرود.
مهرنگ افزود: شهریار بر تکنیکها و ساختارهای دستوری زبان فارسی تسلط داشت و در برخی بندهای این شعر حتی فعل وجود ندارد که خود یک هنر ادبی محسوب میشود.
وی ادامه داد: شعر شهریار درباره امیرخیزی در حقیقت یک پرتره است. گویی شهریار در قالب یک مینیاتور، شخصیت او را ترسیم کرده است، به گونهای که اگر کسی این شعر را بخواند، میتواند چهره و ویژگیهای امیرخیزی را در ذهن خود نقاشی کند.
این پژوهشگر تبریزی با ابراز تاسف از کمتوجهی به این اثر شهریار، گفت: بیشتر مردم حیدربابایه سلام و دیگر اشعار معروف شهریار را میشناسند، اما شعر او درباره امیرخیزی نیز اثری متفاوت و قابل توجه است که باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد.
وی در ادامه بندهایی از این شعر رو خواند و روایت کرد.
شهریار و نیما؛ شاعران صاحب مکتب پس از مشروطه
ابوالفضل علیمحمدی، استاد دانشگاه و شاعر تبریزی و از شاگردان استاد شهریار نیز با اشاره به نخستین دیدار نزدیک خود با شهریار، اظهار کرد: سال ۱۳۵۲ دانشجوی دانشگاه تهران بودم و روزنامه اطلاعات مراسم بزرگداشتی برای شهریار برگزار کرده بود که نخستین دیدار نزدیک من با استاد در همان مراسم شکل گرفت.
وی افزود: در آن مراسم، شهریار بر ۲ نکته تاکید کرد که یکی از آنها مثل همیشه وحدت ملی بود. او ادبیات ایران را به گلستانی تشبیه میکرد که هر گل آن بوی خاص خود را دارد و تاکید داشت باید به همه ابعاد ادبیات ایران، از جمله ادبیات ترکی، احترام گذاشت.
علیمحمدی با اشاره به جایگاه شهریار در جریان شعر معاصر ایران، گفت: در طول تاریخ ادبیات ایران و پس از مشروطه، شهریار و نیما تنها شاعرانی بودند که صاحب مکتب شدند.
وی ادامه داد: ممکن است شاعری مانند ملکالشعرای بهار سبک قدرتمندی داشته باشد، اما برای اینکه بتوان یک شاعر را صاحب مکتب دانست، باید پیروانی در ادبیات داشته باشد.
این استاد دانشگاه افزود: از زمانی که شهریار مکتب شعری خود را آغاز کرد، در داخل و خارج از کشور پیروان بسیاری یافت. برای نمونه، در دهه ۹۰ که ریاست علمی کنگره شهریار را برعهده داشتم، مقالاتی از کشورهای آلمان، مصر، بنگلادش و دیگر کشورها دریافت کردیم که نشاندهنده گستره تاثیرگذاری مکتب شعری شهریار بود.
نوآوریهای شهریار در قالب و وزن شعر فارسی
صمد رحمانی، پژوهشگر ادبیات فولکلوریک و استاد دانشگاه، نیز با اشاره به نوآوریهای شهریار در شعر فارسی، اظهار کرد: استاد شهریار در تقسیمبندی سبکهای شعری، نوآوریهایی داشت و در کنار سبکهای ترکستانی یا خراسانی، عراقی یا آذربایجانی و جریان متجدد، جایگاه ویژهای برای شیوه ساده ایجاد کرد.
وی افزود: شهریار در قالبهای شعری نیز نوآوریهایی داشت. در مکتب شعر نو، اگرچه نیما این نوع شعر را ترویج کرد، اما به گفته بزرگان، تا زمانی که شهریار از او حمایت نکرد و اشعار نیمایی نسرود، این جریان رونق چندانی نداشت و پس از سرودههای شهریار، شعر نیمایی با استقبال بیشتری روبهرو شد.
رحمانی ادامه داد: شهریار چند وزن جدید به ادبیات اضافه کرد و در قصاید غرا، بهویژه در وصف علامه امینی، با ایجاد تحول در وزن و قالب، روح تازهای به این نوع شعر بخشید.
وی با اشاره به نوآوری شهریار در شعر ترکی، گفت: قالب چهار، چهار، سه نیز در شعر ترکی از جمله قالبهایی است که شهریار از آن استفاده کرد و نمونه آن را میتوان در شعر «حیدربابایه سلام» مشاهده کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به حضور شهریار در حوزه ادبیات داستانی، اظهار کرد: در ادبیات داستانی جهان، ۲ نویسنده، یکی آمریکایی و دیگری روسی، از آغازگران داستان کوتاه شناخته میشوند، اما استاد شهریار با بررسیهای خود داستانی را در ادبیات فارسی کشف کرده بود که ۱۳ سال پیش از آثار این ۲ نویسنده نوشته شده بود.
رحمانی افزود: در ادبیات جهان، گاهی نظیرهها از اصل اثر بهتر میشوند، اما در ادبیات فارسی چنین اتفاقی به ندرت رخ میدهد. برای نمونه، بیش از ۶۰ نظیره برای حیدربابایه سلام سروده شده است، اما هیچکدام به پای اصل اثر نرسیدهاند.
وی ادامه داد: شهریار تنها شاعری است که در برخی موارد، نظیرههای او با اصل اثر برابری و حتی بهتر از آن میکند و نمونههایی از این موضوع را میتوان در نظیرههای او بر «هذیان دل» و اشعار حافظ مشاهده کرد.
این پژوهشگر ادبیات فولکلوریک، آشنایی گسترده شهریار با منابع مختلف را از دیگر ویژگیهای او دانست و گفت: شهریار با قرآن آشنایی عمیق داشت، قرآن را رونویسی و حفظ کرده بود، با ادبیات مردمی، بایاتیها و سرودههای عاشیقها آشنا بود و از آنها در اشعار خود استفاده میکرد و در عین حال با ادبیات جهان نیز ارتباط داشت و از آن بهره میگرفت.
رحمانی، بزرگترین شاهکار شهریار را اشعار او درباره جبهههای جنگ دانست و افزود: شهریار برای این اشعار قالب ۱۰ هجایی را انتخاب کرد که تا آن زمان در این شکل مورد استفاده قرار نگرفته بود.
شهریار یک پدیده گفتمانی و پیونددهنده گسستها است
نعمتالله پایان، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی و دبیر ستاد برگزاری آیین روز ملی شعر و ادب فارسی و بزرگداشت استاد شهریار نیز اظهار کرد: شهریار تنها یک نام در تاریخ ادبیات نیست، بلکه یک پدیده گفتمانی است و اگر امروز از بازخوانی ابعاد علمی، ادبی و جامعهشناختی آثار او سخن میگوییم، به این دلیل است که متون شهریار فراتر از زیباییشناسی کلامی، حاوی کدهای هویتی زیستبوم ایران معاصر است.
وی افزود: از منظر جامعهشناختی، شهریار پیونددهنده گسستها است؛ او در عصری که مدرنیته وارداتی، سنتهای اصیل را به حاشیه میراند، توانست با نبوغ خود نوستالژی ملی و مذهب عامه را در کنار یکدیگر قرار دهد.
پایان با اشاره به منظومه حیدربابایه سلام، گفت: این اثر تنها یک منظومه زبانی نیست، بلکه سندی مردمشناختی از فرهنگ مردم ایران است که در آن، اخلاق، باورها و پیوندهای عمیق انسانی با زیباترین زبان ممکن ترسیم شده است.
وی ادامه داد: از نگاه ادبی و ساختاری، شهریار استادی است که در قله شعر کلاسیک و در دامنه نوگرایی، راه میانه را برگزید و نشان داد شعر متعهد در قفس کهنگرایی صرف محبوس نیست و میتوان با زبان مردم، مضامین متعالی عرفانی و اجتماعی را به زیباترین شکل روایت کرد.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی، تبیین جایگاه شهریار در جریانشناسی معاصر را از وظایف امروز دستگاه فرهنگی دانست و گفت: باید بررسی شود که چگونه شهریار توانست زبان فارسی و ترکی را در یک پیوند ارگانیک فرهنگی به خدمت وحدت ملی درآورد.
پایان افزود: هدف از برگزاری این نشست تخصصی صرفا تکریم شخصیت برجسته استاد شهریار نیست، بلکه تبیین گفتمان ادبی معاصر با تکیه بر الگوی زیستی و ادبی این شاعر گرانسنگ است.
وی بر ضرورت انجام پژوهشهای علمی و روزآمد درباره شهریار تاکید کرد و گفت: باید شهریار را از حصار شاعری صرف خارج کرده و او را به عنوان یک متفکر فرهنگی به نسل امروز معرفی کنیم.