«کندیمیز ـ ائلیمیز ـ دیلیمیز» آدیله یاییلان کتاب، آذربایجان بؤلگهلرینین گؤزهل، گؤیچک، دلبر گوشهلرینین بیرین آرتیق تانیتمیشدیر.
بو یازیدا کتابی نقد اولونمادان، اونون دورلو ـ دورلو1 قونولارینا قیسا باخیشلا نظر سالاجاغیق بو وورغولاماق2 و تأکیدله کی، کتابین فضاسی، حال ـ هاواسی، یازار ـ شاعرین اینانج3لاریندان، باورلریندن، ایدهلریندن، اؤزهل4 باخیشلاریندان دولغوندور.
«کندیمیز» آدیله یاییلان کتابلار ایچره بو کتاب آدی، داها گؤرکملیدیر. «ائلیمیز ـ دیلیمیز» سؤزلری، کتاب آدیندا گؤزه چارپیرلار، اونون معنالارین درینلهدیرلر. کتاب قابیغیندا5کی گؤرونن داغ تصویری، بؤلگهنین گؤرکملی داغلاریندان اولان، «موغئیتی» داغیدیر. بو داغین نئجه گؤرونتو6سو، بؤلگهنین قراول کیمی دایانیشی، ائل گؤزونده سارسیلماز گؤزهتچیسی، اونو اؤزهل داغلار سیراسیندا دایاندیرمیشدیر.
کتابین اوست قابیغیندا یازیلان کیمی، یازیچی ـ شاعرین آدی «دکتر وهاب دانشپژوه (سانلی)دیر». «عاصم نشر»ی یایان بو کتاب، 331 بند شعرله، چوخلو اتک یازیلارلا اوخوجولارین اؤزگورلویونده7 قویموشدور.
کندیمیز کتابی بیر باشلانیش بیرده تورکو دیلینین الفباسی چئوره8سینده ایضاح ایله باشلانمیشدیر. اؤنجه9 ایضاحلاری اوخویان اوخوجو کتابین ایچیندهکیلری آرتیق منیمسهییر10. سؤزلری، مصراعلاری، بندلری آخارلی اوخویور، خالی کیمی تصوّر اولان تصویرلرین ایلمه11لرین، گؤز اؤنوندن کئچیریب، خاللی12 ایلمهلرین نه سؤیلهدیکلرین اؤز دوشونجهسیلهده توخویور. اوخویور، توخویور13. متن اوخویور، اوخوجو توخویور.
«کندیمیز»ین آدی، «الینجه14 = آلینجا»دیر. بو کندین یئرلری، بؤلگهنین آلنیدیر، قاشقاسیدیر. اولسون کی، «آلینمیش»دیر. «ناخچیوان»دا اولان آدداشی15، او بؤلگهنین تانینمیش قالاسیدیر. الینجه قالاسی داغین زیروه16سینده تیکیلمیشدیر. بونونلا بئله «عجبشیر»دهکی «الینجه = آلینجا» کندیده «قالا چای» یاخینلیغیندادیر.
کتابین اساس قونولاریندان بیری، یوردون جغرافیا آدلارین یازییا آلماقدیر. او بیری آدلار ایسه، بیر یاندان کندین تانینمیش آدام آدلارین بللندیرمیشدیر. اونلاردان ساوای، نئچه حیوان، بیتگی، میوه، یئمک، پالتار آدلارینا توخونوب، کندین طایفالاریندان دانیشاراق، کندلیلرین ایشلهتدیگی آراج17لارین نئچهسینده اۆزه چکمیشدیر. بونلارلا یاناشی آداب ـ رسوم، مراسم، اوشاق اویونلاریدا اولدوقجا گؤستریلمیشدیر. بو سایاق، کندلیلرین و اکینچیلیک، قویونچولوق، باغبانلیق، توخوجولوق، پتکچیلیق، ناخیرچیلیق، جوتچولوک، دهییرمانچیلیق، آت ساخلاییب، ریشته کسیب، جهره اییرمهلری اونلارین قایغی18 چکیب. آلین ترلریله چؤرهک قازانمالارین آیدین ـ آشکار اۆزه چکیر. گئجه ـ گوندوز چتینلیکلر چکیب، کندین اقتصادیاتین دولاندیران زحمتکش کندلیلر، یاخین اؤتن گونلرهدک، «مبادله19» اۆزرهده آلیش ـ وئریش ائدیرمیشلر.
کتابدا یازیلان آدام آدلارینین نئچهسی ماراق دوغورور:
هابیا خانیم، گـﯚلقدم، خوشقدم، دورنم قیزی، زرهم قیزی، گـﯚشور خانیم، زوور خالا، ایلدیریم، سؤیدوملو (سئویدملی)، زامان (زمان)، سـﯚسنبر، بایاز.
بیلدیگیمیز کیمی «آغ عاشیق»ین «سـﯚسنبر» آدلی داستانی، تانینمیش داستانلارداندیر.
الیف قددیم دؤندو یایا20
عمور ـ گونوم گئتدی زایا
دردیم گلمز حاققا سایا
آغلا منیم سـﯚسنبریم
گؤزو یاشلی ستمبریم.
آدام آدلاریندان ساوای حیوان، بیتگی، اکین، یئمک، پالتار آدلارینداندا آد آپارمیشدیر:
سولو (سودا یاشایانلاردان)، چپیش، سوپا، قابان حیوانلاری هابئله چییدیم، چوغان، چرقتیل، کاوار و… بیتگیلری ایله یازلیق آرپا، گؤزلوک آرپا، ال یولماسی اکینجکلری، سؤزولو آش، پیشمیش (آبگوشت)، قوووتماج یئمکلری، دوْن، آرخالیق، شلته، چالما گئینهجکلری آد آپاران یازار، تیکینتی، آراج آدلارینادا توخونموشدور: سرین ائو، سککی (توله یاخینلیغینداکی اوتاق)، قالا، قالاجیق، پیر بشیر تاپیناجاغی دام ـ داشلاریندان ساوای تلیس، توْر (سامان تلیسی)، چاغلان (ساعت)، قشوو، جهره، نئهره (ساخسیکوپ) آراجلارین آد آپارماق اولار.
کتابدا یازیلان کیمی «الینجه»نین کوچه آدلاریدا اؤنملیدیرلر:
آرا کوچه، اوزون دار، بالا کوچه، عبدالرحیم داری، قئییملی کوچه، هاشیملی کوچه، هاشیم داری، یوخاری کوچه. آدلاردان بللی اولان کیمی، «دار» سؤزو «کوچه» سؤزونون تای ـ توشودور.
کتابی آرتیق دهیرلندیرن دوغاللیقلا21 ـ طبیعتله باغلی آدلار یئرلی ـ یاتاقلی یازیلمیشلار:
* داغلاردان: موغئیتی (موغایتی)، یاریمچا، جله داغی، پیر داغ، داش کسن داغی.
* تپه ـ درهلردن: کـﯚللو تپه، دالی دره، سامان دره، سولو دره، مد دره، هاچا دره، یول درهسی، سریل دره.
* چای ـ چشمهلردن: آغ چای، زیلبیر چایی، قره چای، آغ چشمه.
* یئللردن: مئه یئلی، آغ یئل، خوی یئلی، قرهشتان یئلی.
* یئر ـ یوردلاردان: آغ توپراقلیق، آغ یئر، ابهجه یولو، ال داشی، ال هانا، ایری زمی، باغ آلتی، بایرام شاه، بوش داماز، تربیز یولو، توپراقلی، تـﯚلکو دمگی، جامبولی، خام یئری، خون گلن، ساری کوْم، سریل یولو، سئهلان، سئهرئهیل، شیطانآباد، قالا یانی، قره چوبان، قنبر باغی، قئینر یولو، کام بوران، کلش کندی، کند آلتی، کـﯚفته کمر، کـﯚللوک، کیلین کئهئر، گئدیب دیبده ایتن یول، گوْراند، گوْرا یول، گـﯚل الی وریانی، لئردین، لشئییر، هشتیجه، هنیناندول.
«الینجه»لیلرین تاریخی یادداشیندا قالان آداب و رسوم، آئین، مراسم، مناسک، اونلارین بوگونکی اینانجلاریندا، توْی ـ دۆیونلرینده، اؤلو باسدیرما، «یوغ»لامالاریندا، دوغاللا باغلی جشنلرینده روْل اویناییرلار. اونلار، شیدیرغی دوْلو یاغاندا دمیردن دوزهلمیش شیش، ارسین، بئل کیمی بیر آراجی حیطه، داما آتارمیشلارکی، دوْلو کسیلسین. قبرستانین بیر یؤنونده کؤهول کیمی قویو قازیب، اؤلن خیردا اوشاقلاری قبیره قویلامازدان، او جولایا سالارمیشلار. بو کؤهوللره «سردآوا» دئیرمیشلر.
ساواش چاغی بیری اؤلسئیدی، ساواشین آردی اوزانماسی دئیه، آغ ساققاللار ییغیشیب ساواشانلاری، باریشدیرارمیشلار. بو دبی22 «قان باغلاماق» آدیله باشا وئرهنلر، ائل آراسینا باریش گتیرهرمیشلر.
«اؤلن»ین وارلی آداملاری «توستو چیخان» آدلی احسان وئریب کندین کیشیلرین یئمک قوناغی ائتمک اوچون، قوناقلاری «جارجی»له بیرلیکده احسانا چاغیرارمیشلار.
محرّم چاغی کندلیلرین چوخو قارا پالتار گئییب، کیشیلر شاخسی گئدیب، سینه ووروب، زنجیر وورورلار. یوغ مراسمینده ییغلایان سایاق، تعزیه توتوب آغلاییرلار.
«الینجه»دهکی توْی ـ دویون مراسمی الینجهلیلری شنلیگه23 بورویور. کندده موسیقی سسی اوجالیر، اۆز ـ گؤزده، دوداقلاردا، گؤزلرده گولوش گـﯚلو آچیلیر. تویدا گولمهجه24 دئییلیر، اویون اوینانیر، قاوال چالینیب نغمه اوخونور.
ائولنمه مراسمی ائلچیلیکله باشلانیر. آردینجا گلین گؤرمهیه گئدیرلر. سونرا شیرنی یئییب پالتار کسدیریرلر. آیاق آچما ایلهده او بیری ایشلری گؤرورلر. آداخلی قیز ـ اوغلان هفتهده بیر گون قیز ائوینده گؤروشرمیشلر. نئچه قیز ـ اوغلاندا آداخلانمامیش. توْی ـ دویون توتانماریق دئیه، باش گؤتوروب قاچارمیشلار. بیر پارا آداخلیلاردا «گلین قاچیرما»یا دایاناراق «جشن»دن اؤنجه اؤز ائولرینه قاچارمیشلار. «قیز قاچیرما»، «گلین قاچیرما»نین ندنی اولسون کی آداملارین اقتصادی یاشاملارینا باغلیدیر.
الینجهلیلرین طبیعتله باغلی «جشن»لریده شنلیکله، دئییب ـ گولمکله، اویون کئچیرمکله باشلانیب، سوْنا چاتیر. «نوروز» بایرامیندا ایشیقلا قارانلیغین برابر اولماسین، هابئله ایشیغین گئت گئده چوخالماسین دویان25 آذربایجانلیلار، وارلی ـ وارسیزلا، بایرامی گولوشله قارشیلیرلار. اوْندان اؤنجهده ایل آخیر چرشنبهلری بیربهبیر استقبال ائدنلر، «توپراق چرشنبه»سین، «سو چرشنبه»سین، «یئل چرشنبه»سین، «اود چرشنبه»سینده اؤز آیین ـ اویونلاریله یئرینه یئتیریب، سونونجو چرشنبهده، دؤرد چرشنبهنینده اویونلارین اجرا ائدهرکن، سحر آلا ـ قارانلیغیندا جایا، آرخ قیراغینا گئدیب، سودان او ال ـ بو اله آتیلارکن اوخویورلار:
«آتیل، باتیل چرشنبه
بختیم آچیل چرشنبه».
الینجهده «سولاشماق»، «قاوال چالماق»لا شنلیک ائدهلردن ساوای، «اوشاق اویونلاری»دا، او ال ـ بو الده اوینانیر. «دوْلانماق (دوْلانا گئتمک)»، «قوناق باجی» اویناما قادینلارین اولارسا، چوخ اویونلاردا هامینیندی. «بئش داش»، «بادام آسماق»، «کوف گئتمک»، «قار گـﯚللـهسی»، «قوْوالا قاشدی»، «ایپ کئشدی»، کیمی اویونلار، بو سیراداندیرلار. اوغلانلار اوینایان اویونلارین نئچهسیده بونلاردیرلار: «پیل دسته»، «توْپ عربی»، «ماللا میندی»، «تولا ووردی»، «قئییش گؤتدو»، «کـﯚله قویلاما»، «آشیق اویناما»، «بیمه گیزیر»، «ناققیش گئتمه»، «آغاج مینمه».
«کندیمیز» کتابیندا ایکی قونو26دا اؤنملی27دیرلر. بیری نئچه سؤزون معنالاندیریلماسی، بیریده نئچه شاعیرین شعرلرین یادا سالماسی.
آواند: صاف، یاتیملی. آوانتا = آواندا: سوچو، میراب. بار: گیرده حالوانین هر بستهسی. پاس: توْز ـ توپراق. پیشمیش: آبگوشت. جوشا (گوشا): قیرمیزی توپراق. جووان ازهدن: ایش بیلن، زیرنگ خانیم. چوبوق: ال آغاجی. خام: یئمی دردیکده، یئره تؤکولموش یارپاقلار، زوغلار. خرمن اوستو: خرمن چاغی. دوْلچاق: نارین دوْلو. سرکه: دانلاماق. سروو: زمی، کردی. شاخما: ایلدیریم. قجه (قاجا): جامیش بالاسی. قمر: بوْز رنگ، خاکستری. قوْرو: ساریمتیل. کئش: آزجا ترلی ـ یاشلی. کئهره سورمک: بوغدانی ساماندان آییرماق. نیشقر = نیشقار: قمیش، یئمین قورو یئری. یئلین: امجک.
کتابدا گؤستریلن او بیری شاعرلرین شعری، «شهریار»، «غلامعلی آذری»، «میرزا غلامرضا رحیمی»، «جعفر کامرانشاهی»دندیر. شاعر «آذری»نین «موغئیتییه سلام» آدلی کتابیدا بو کتابدا تانینمیشدیر.
یازینین سوْنوندا، شاعیر آذرینین شعرینه بیرده باخارساق، یئی28 دوشر.
«دونیا! اۆزون همیشه بیل، قارادی
یوخسوللارین قلبی، دایم یارادی
گؤزون گؤرمور، بو «هاجر»دی، «سارا»دی!
هاجرلرین «اسماعیل»ین آلیرسان
لیلیلری غم چؤلونه سالیرسان
***
«موغئیتی» جان گلدیم حالین سوْروشام
کـﯚسسن مندن، الین اؤپم باریشام
گرهک سنین یولوندا من چالیشام
سن کندیمین منظرهلی داغیسان
یوخسوللارین باغچاسیسان، باغیسان».
یاشامین تمل29لریندن ایکیسی، بو شعرده قابار30یلمیشدیر. کند اقتصادینین آلت «لای31»یندا ازیلیب خوش گون گؤرمهین یوخسوللارین اورهک یارالاری قاباریق شکیلده اۆزه چکیلمیشدیر. بیردهکی کند توْپلومونون32 اجتماعی باغلانتیلاری اساسیندا قادینلارین حق ـ حقوقلارینا اولان یوروشلر، گؤستریلمیشدیر. هاجرین «اسماعیل»ین آلانلار، «لیلی»نی غم چؤلونه سالمیشلار. طبیعت سئوهن شاعیر انسانلاری طبیعت سئوهرلیگه، موغئیتی کیمی منظرهلی داغی گزیب، دولانیب و گؤرونتولریندن لذّت آپارماغا، داغ ایسترلیگه چاغیریر، او، مـﯚلکه دؤنن باغچا ـ باغی مـﯚلکدارا باغلارکن، «داغ ـ داش»یندا مین بوْیالی33 باغچا ـ باغین یوخسوللارا باغلاییر.
خرداد ـ 1405
- دورلو ـ دورلو: گوناگون، چئشیدلی.
- وورغولاماق: تأیید.
- اینانج: باور.
- اؤزهل: مخصوص.
- کتابین قابیغی: کتابین جلدی.
- گؤرونتو: منظره، تصویر.
- اؤزگورلویونده: اختیاریندا.
- چئوره: پیرامون.
- اؤنجه: پیشاپیش.
- منیمسهمک: اله گتیرمک، یاخشی اؤیرهنمک.
- ایلمه: ایلمک.
- خال: نقش و نگار.
- اوخویور ـ توخویور: اوستا نقشهنی اوخویور، شاگرد ایلمهلری توخویور.
- الینجه = آلینجا: یوردون آلنی، قاشقاسی، آلینمیش.
- آدداش: همنام.
- زیروه: قلّه.
- آراج: ابزار، وسیله.
- قایغی: زحمت.
- مبادله: بیر جنسی وئریب، او بیری جنسی آلماق.
- یای: کمان.
- دوْغال: طبیعی.
- دب: عرف، رسم.
- شنلیک: شادلیق، خوشحاللیق.
- گـﯚلمهجه: طنز، گـﯚلمهلی سؤز.
- دۆیماق: حسّ ائتمک، احساس.
- قونو: موضوع.
- اؤنملی: مهمّ.
- یئی: یاخشی.
- تمل: پایه، اساس، بنیان.
- قاباریق: برجسته.
- لای: طبقه.
- توپلوم: اجتماع، جامعه.
- بوْیالی: رنگلی.
صمد چایلی