نقد پویش “خوش بحالم که مادرم”: نگاهی به سیاست‌های تشویق فرزندآوری

کاهش نرخ زاد و ولد در ایران، معضلی پیچیده و چندوجهی است که ریشه‌های آن فراتر از مسائل اقتصادی صرف است. گرایش به رفاه فردی، افزایش سن ازدواج، و تغییر در اولویت‌های زندگی، همگی در این کاهش نقش دارند. اما رویکرد فعلی سیاست‌گذاران و سازمان‌های تبلیغاتی، با تمرکز بر “پویش‌های احساسی” مانند “خوش بحالم که مادرم” نه تنها راهگشا نیست، بلکه می‌تواند آسیب‌زا باشد.
این پویش، با تکیه بر احساسات مادری و القای خوشبختی در این زمینه، غافل از این واقعیت است که اولا تجرد یک انتخاب آگاهانه است و تعداد قابل توجهی از زنان در ایران، تجرد را به عنوان یک سبک زندگی انتخاب کرده‌اند و این پویش، با تحمیل احساس گناه و نارضایتی، به آن‌ها بی‌احترامی می‌ورزد. بعلاوه، بسیاری از زنان، به دلیل سن بالا، اشتغال، مشکلات اقتصادی و ناباروری، توان یا تمایل به فرزندآوری ندارند و این پویش، آن‌ها را تحت فشار قرار می‌دهد. از سویی تمرکز صرف بر زنان، ناعادلانه است. زیرا فرزندآوری تصمیم زوجین است و نادیده گرفتن نقش و نظر مردان در این تصمیم، سیاست‌های تشویق فرزندآوری را ناقص و ناکارآمد می‌کند. واضح است که پویش احساسی، جایگزین سیاست‌های کارشناسی نیست. این پویش‌ها، با ایجاد فضایی احساسی و سطحی، از توجه به ریشه‌های عمیق مشکل و ارائه راهکارهای عملی و کارشناسی باز می‌دارند. بنابراین به جای تکیه بر پویش‌های احساسی و تحمیل ارزش‌های سنتی، سیاست‌گذاران باید به دنبال راهکارهای کارشناسی و جامع باشند که به عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی موثر در کاهش زاد و ولد بپردازند. این راهکارها باید در وهله نخست از خانواده‌های موجود با ارائه تسهیلات مالی، مسکن و امکانات آموزشی حمایت کنند. فراهم کردن شرایطی که زنان بتوانند همزمان از شغل و خانواده خود مراقبت کنند می‌تواند موجب بازنگری آنان در تصمیم به فرزندآوری شود. در هر حال ترویج فرهنگ احترام به انتخاب‌های فردی و ایجاد فضایی که در آن، فرزندآوری یک اجبار و یک مسئولیت تلقی نشود لازمه هر نوع برنامه‌ای است. بعلاوه در نظر گرفتن نقش و نظر مردان در سیاست‌های تشویق فرزندآوری و ارائه تسهیلات و حمایت‌های مناسب برای آن‌ها نیز بخشی از فشار وارده بر زنان در خصوص سیاست‌های جمعیتی را کاهش می دهد.
در نهایت، هرگونه پویش یا برنامه‌ای که با هدف تشویق فرزندآوری طراحی می‌شود، باید بر اساس اصول کارشناسی، احترام به حقوق و کرامت انسانی و در نظر گرفتن تنوع سلایق و شرایط افراد، اجرا شود. پویش‌های احساسی و سطحی، نه تنها راهگشا نیستند، بلکه می‌توانند به ایجاد نارضایتی و آسیب روانی در جامعه منجر شوند.