در تاریخ انسان، دانایی هرگز امری خنثی نبوده است. دانا همیشه جایگاهی دیگرگونه داشته؛ گاه در مرکز قبیله، گاه در حاشیه جامعه، گاه مقدس و گاه خطرناک. از جادوگر قبیلههای باستانی تا فیلسوفان، عارفان و دانشمندان، دانایی همواره فاصلهای ایجاد کرده است؛ فاصلهای نه صرفاً از جنس اطلاعات، بلکه از جنس نسبت متفاوت با جهان.
عصر هوش مصنوعی، این الگوی کهن را وارد مرحلهای تازه کرده است. دانای این عصر، لزوماً کسی نیست که بیشترین اطلاعات را در اختیار دارد. اطلاعات امروز، فراوان و در دسترس است. آنچه کمیاب شده، توانایی پرسشگری، تشخیص معنا، و دیدن لایههای پنهان واقعیت است. در این معنا، دانای عصر هوش مصنوعی کسی است که نه فقط از ابزار استفاده میکند، بلکه نسبت خود را با آن آگاهانه تنظیم کرده است. به عبارتی تفاوت او با دیگران، در «دسترسی» نیست، در نوع مواجهه است.
اگر جادوگر باستانی واسطه جهان مرئی و نامرئی بود، دانای عصر هوش مصنوعی واسطه انسان و شبکهای از عقل مصنوعی، داده، الگو و پیشبینی است؛ شبکهای که برای بسیاری نامفهوم، مبهم و حتی هراسآور است. همین ابهام میتواند دوباره همان واکنشهای قدیمی را زنده کند: تقدیس، ترس، یا طرد.
در چنین وضعیتی، این احتمال وجود دارد که دانایانِ این عصر، فاصلهای چشمگیر از جامعه بگیرند؛ نه لزوماً بهخاطر میل به برتری، بلکه بهدلیل نابرابری در سطح پرسشها و افقهای دید. فاصلهای که اگر مدیریت نشود، میتواند به شکاف معرفتی، سوءتفاهم انسانی، و حتی اسطورهسازی خطرناک بینجامد.
اما این تنها مسیر ممکن نیست. دانای عصر هوش مصنوعی میتواند نقشی متفاوت بر عهده بگیرد: نه جادوگر قبیله، نه مرجع مقدس، نه نخبه منزوی؛ بلکه واسطهای آگاه. کسی که عمق را میفهمد، اما زبان پیوند را از دست نمیدهد. کسی که دانایی را به قدرت تبدیل نمیکند، بلکه آن را به امکانِ دیدن بدل میسازد.
در این نگاه، دانایی نه ابزار سلطه است و نه نشانه جدایی، بلکه مسئولیتی است اخلاقی. دانا کسی است که میداند فاصله ایجاد میشود، اما میکوشد آن را به پل تبدیل کند؛ نه با سادهسازیِ تحقیرآمیز، و نه با پیچیدهسازیِ نمایشی، بلکه با وفاداری همزمان به عمق و انسان.
عصر هوش مصنوعی بیش از آنکه دانایان تازهای بسازد، انسانها را در برابر یک انتخاب قرار میدهد:
آیا دانایی را برای ایستادن «بالاتر» میخواهیم، یا برای دیدن «گستردهتر»؟
پاسخ به این پرسش، نهتنها سرنوشت دانایان، بلکه شکل مناسبات انسانی آینده را تعیین خواهد کرد. شاید مهمترین نشانه دانای عصر هوش مصنوعی این باشد که، با وجود دیدن افقهای دورتر، هنوز بتواند در کنار دیگران بایستد؛ نه در برابرشان، نه بر فرازشان.
به قلم: پروین بابایی