با گذشت بیش از دو هفته از آغاز جنگ، هنوز چشمانداز روشنی از پایان بحران دیده نمیشود. در این مدت بخشهایی از کشور هدف حمله قرار گرفته و بسیاری از زیرساختهای روزمره زندگی با اختلال مواجه شدهاند؛ اینترنت ناپایدار یا قطع است، نظام بانکی با دشواری کار میکند، دانشگاهها عملاً تعطیل شدهاند و بسیاری از کسبوکارها در وضعیت نیمهفعال یا متوقف قرار دارند. در چنین شرایطی انتظار میرود جامعه در وضعیتی از اضطراب و انفعال فرو رود. با این حال، آنچه در روزهای اخیر در خیابانها و بازارها دیده میشود تصویر متفاوتی را نشان میدهد.
با نزدیک شدن به نوروز، مردم دوباره در بازارها حضور یافتهاند؛ هفتسین میخرند، لباس عید تهیه میکنند و دستفروشان در گوشه و کنار شهر انواع کالاها را عرضه میکنند. این تحرک اجتماعی، در نگاه نخست شاید نشانهای از بازگشت جامعه به زندگی عادی به نظر برسد، اما در واقع میتواند معنای دیگری داشته باشد: نوعی تعلیق کوتاهمدت بحران به واسطه نیروی فرهنگی یک آیین جمعی.
نوروز در جامعه ایران صرفاً یک جشن نیست؛ بخشی از تقویم اجتماعی و روانی جامعه است. در آستانه این آیین، مردم میکوشند حتی در دشوارترین شرایط نیز نشانههایی از تداوم زندگی را حفظ کنند. خریدهای نوروزی، دید و بازدیدها و آمادگی برای آغاز سال جدید، نوعی تلاش جمعی برای بازسازی امید و حفظ ریتم زندگی است. به همین دلیل ممکن است جامعه حتی در دل یک بحران بزرگ، برای مدتی کوتاه به سمت عادیسازی رفتارهای روزمره حرکت کند.
اما این وضعیت لزوماً به معنای تثبیت شرایط نیست. بسیاری از نشانههای ساختاری بحران همچنان پابرجاست: اختلال در آموزش، دشواریهای نظام بانکی، رکود یا توقف فعالیتهای اقتصادی و افزایش فشارهای معیشتی. از سوی دیگر، اقتصاد ایران به طور معمول پس از تعطیلات نوروز با دورهای از رکود کوتاهمدت مواجه میشود. اگر این رکود با تداوم اختلالهای موجود همراه شود، ممکن است جامعه پس از پایان فضای آیینی نوروز با واقعیتهای اقتصادی و اجتماعی دشوارتری روبهرو شود.
از این منظر، تحرک این روزهای بازار و خیابانها را میتوان بیش از آنکه نشانه بازگشت کامل به زندگی عادی دانست، نوعی وقفه روانی در مواجهه با بحران تلقی کرد؛ وقفهای که به جامعه امکان میدهد برای مدتی کوتاه از فشار مداوم بحران فاصله بگیرد. اما پس از پایان این فاصله، اگر شرایط ساختاری تغییر نکند، پرسشهای واقعی زندگی روزمره، از کار و آموزش گرفته تا ثبات اقتصادی بار دیگر به مرکز توجه بازخواهد گشت.
نوروز میتواند زمان واکنش جامعه را به تعویق بیندازد، اما بهندرت میتواند واقعیتهای پایدار بحران را برای مدت طولانی پنهان نگه دارد.
به قلم: پروین بابایی
پیام آذربایجان